950 năm Quốc Tử Giám - Tỏa sáng truyền thống hiếu học và trọng dụng hiền tài

Dấu mốc mở đầu nền giáo dục quốc gia

Thế kỷ XI, sau khi củng cố nền độc lập, tự chủ, nhà Lý từng bước xây dựng bộ máy nhà nước, phát triển kinh tế, văn hóa và mở mang việc học. Yêu cầu quản lý đất nước đặt ra nhiệm vụ đào tạo, tuyển chọn những người có học vấn, năng lực tham gia công việc triều đình. Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức giáo dục và khoa cử trở thành một nội dung quan trọng của công cuộc xây dựng quốc gia.

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu tại kinh đô Thăng Long. Năm 1075, dưới triều vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên. Đến năm 1076, nhà vua cho lập Quốc Tử Giám. Ba sự kiện có mối quan hệ chặt chẽ, đánh dấu những bước phát triển quan trọng của giáo dục Đại Việt: xây dựng nơi tôn vinh đạo học, tổ chức thi tuyển và hình thành cơ sở đào tạo của nhà nước.

Quốc Tử Giám là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam, cơ sở giáo dục ở Trung ương do nhà nước quân chủ tổ chức. Việc thành lập trường thể hiện nhận thức tiến bộ của triều đình về vai trò của giáo dục đối với sự phát triển đất nước. Đây không đơn thuần là việc xây dựng một trường học, mà còn là bước xác lập thiết chế đào tạo có tổ chức, gắn việc học với yêu cầu xây dựng đội ngũ trí thức phục vụ quốc gia.

Trải qua các triều đại, Quốc Tử Giám tiếp tục được duy trì, mở rộng và có những thay đổi phù hợp với yêu cầu từng thời kỳ. Dưới thời Trần, nhà trường được tu sửa, mở rộng; việc tuyển chọn người học từng bước được mở đến những người có học lực xuất sắc ngoài tầng lớp quý tộc. Dưới triều vua Trần Minh Tông, nhà giáo Chu Văn An được mời giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Sự hiện diện của một người thầy nổi tiếng về học vấn, đức độ cho thấy triều đình coi trọng chất lượng giáo dục và nền nếp nhà trường.

Quốc Tử Giám là trường quốc học đầu tiên của Việt Nam.

Đến thời Lê sơ, đặc biệt dưới triều vua Lê Thánh Tông, giáo dục Nho học và khoa cử phát triển mạnh. Năm 1483, Quốc Tử Giám được mở rộng quy mô; năm 1484, nhà vua cho khởi dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu nhằm ghi danh, tôn vinh những người đỗ đạt. Hoạt động đào tạo, thi tuyển và trọng dụng người có học vấn được chú trọng, góp phần xây dựng đội ngũ quan lại, củng cố nhà nước và thúc đẩy phong trào học tập trong xã hội.

Qua các thời Mạc, Lê Trung Hưng, Quốc Tử Giám tiếp tục được tu sửa, duy trì hoạt động trong những điều kiện lịch sử khác nhau. Đầu thế kỷ XIX, khi triều Nguyễn định đô ở Huế và tổ chức cơ sở đào tạo tại kinh đô mới, Quốc Tử Giám Thăng Long không còn giữ chức năng trường học trung ương như trước. Dẫu vậy, quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn lưu giữ dấu ấn của nhiều thời kỳ, trở thành chứng tích đặc biệt quan trọng của lịch sử giáo dục, khoa cử và văn hóa dân tộc.

Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám đã góp phần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ trí thức Nho học phục vụ đất nước. Hoạt động của nhà trường gắn với chế độ khoa cử, góp phần tạo nguồn nhân lực cho bộ máy quản lý, đồng thời khuyến khích việc học trong xã hội. Từ trung tâm giáo dục của quốc gia, tinh thần hiếu học lan tỏa về các địa phương, được gia đình, dòng họ, làng xã vun đắp thành truyền thống khoa bảng.

Tỏa sáng những giá trị của nền quốc học Việt Nam

Giá trị nổi bật của Quốc Tử Giám không chỉ nằm ở lịch sử hình thành và hoạt động đào tạo, mà còn ở những tư tưởng giáo dục có ý nghĩa lâu dài. Đó là truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, coi trọng thực học, gắn học vấn với tu dưỡng đạo đức, rèn luyện nhân cách và trách nhiệm đối với đất nước.

Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” được Thân Nhân Trung khắc ghi trong bài ký đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba (1442), trên tấm bia dựng năm 1484. Câu nói ngắn gọn nhưng hàm chứa tư tưởng sâu sắc: sự thịnh suy của đất nước có mối quan hệ mật thiết với việc chăm lo, phát hiện, đào tạo và trọng dụng người tài. Hiền tài không chỉ là người có kiến thức, mà còn phải có phẩm chất, năng lực và biết đem tài năng phục vụ công việc chung.

Từ quan niệm ấy, việc dựng bia tiến sĩ không đơn thuần là ghi danh người đỗ đạt, mà còn nhằm tôn vinh đạo học, khuyến khích người học nỗ lực vươn lên, nhắc nhở người có học giữ gìn phẩm hạnh và trách nhiệm với quốc gia. Đây là bài học có giá trị đối với mọi thời kỳ: muốn đất nước phát triển, phải coi trọng con người, đầu tư cho giáo dục và tạo điều kiện để nhân tài phát huy năng lực.

Truyền thống hiếu học của dân tộc được hình thành, bồi đắp từ gia đình, dòng họ, làng xã đến quốc gia. Phía sau mỗi người thành đạt là công sức dạy dỗ của người thầy, sự chăm lo của gia đình và sự khích lệ của cộng đồng. Quốc Tử Giám cùng hệ thống bia tiến sĩ đã góp phần tạo nên động lực học tập, khơi dậy ý chí vượt khó, khát vọng vươn lên bằng tri thức.

Trên hệ thống bia tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, 82 tấm bia ghi danh những người đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, được dựng trong khoảng thời gian từ năm 1484 đến năm 1780. Các văn bia lưu giữ thông tin về khoa thi, tên tuổi, quê quán, thứ bậc người đỗ đạt cùng những bài ký có giá trị.

Di sản trường tồn, trách nhiệm trong giai đoạn mới

Văn Miếu - Quốc Tử Giám ngày nay là Di tích quốc gia đặc biệt, một biểu tượng tiêu biểu của nền văn hiến Việt Nam và truyền thống coi trọng đạo học. Quần thể di tích lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa, tư tưởng, giáo dục, kiến trúc và nghệ thuật qua các thời kỳ. Đặc biệt, hệ thống 82 bia tiến sĩ là di sản tư liệu có giá trị nổi bật, được ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương năm 2010 và Danh mục Ký ức thế giới của UNESCO ở cấp quốc tế năm 2011. Năm 2015, 82 bia tiến sĩ được công nhận là bảo vật quốc gia.

Bia tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức Thế giới vào ngày 9/3/2010.

Công tác nghiên cứu, bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị di tích vì thế có ý nghĩa quan trọng. Việc bảo tồn cần dựa trên cơ sở khoa học, tôn trọng yếu tố gốc, bảo vệ cảnh quan và làm rõ giá trị của từng lớp di sản. Cùng với bảo quản kiến trúc, văn bia, thư tịch và hiện vật, việc nghiên cứu, tư liệu hóa, số hóa dữ liệu di sản có vai trò thiết thực trong lưu giữ thông tin, hỗ trợ quản lý, nghiên cứu và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng.

Bảo tồn, phát huy giá trị di sản là trách nhiệm của các cấp, các ngành, các địa phương, của Thủ đô Hà Nội và cộng đồng. Việc gìn giữ Văn Miếu - Quốc Tử Giám cần gắn với bảo tồn, tôn vinh truyền thống giáo dục, khoa bảng tại các địa phương; đồng thời quảng bá những giá trị tiêu biểu của nền học thuật Việt Nam đến bạn bè quốc tế. Qua đó, di sản không chỉ là niềm tự hào của Thủ đô mà còn góp phần xây dựng Hà Nội văn hiến, văn minh, hiện đại, nâng cao vị thế văn hóa của đất nước.

Trong giai đoạn hiện nay, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đặt ra nhiệm vụ nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và phát huy mạnh mẽ vai trò của đội ngũ trí thức. Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo nhấn mạnh vị trí đặc biệt quan trọng của giáo dục đối với tương lai đất nước. Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đặt ra yêu cầu tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò đội ngũ trí thức. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là động lực quan trọng, đòi hỏi phát huy năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và sáng tạo của người Việt Nam.

Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam (1076 - 2026) là dịp nhìn lại chặng đường lịch sử, tri ân các thế hệ nhà giáo, nhà khoa bảng, trí thức đã đóng góp cho đất nước; đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý chí học tập và khát vọng cống hiến trong mỗi người Việt Nam. Những giá trị được hun đúc từ Quốc Tử Giám không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn là nguồn lực tinh thần cho hiện tại và tương lai.

Từ dấu mốc năm 1076 đến yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, một bài học vẫn vẹn nguyên giá trị: chăm lo giáo dục, trọng dụng hiền tài chính là chăm lo cho tương lai dân tộc. Khi truyền thống hiếu học được tiếp nối bằng thực học, khi tri thức gắn với đạo đức và trách nhiệm, khi người tài được phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện cống hiến, tinh thần Quốc Tử Giám sẽ tiếp tục tỏa sáng trong sự nghiệp xây dựng một Việt Nam phát triển, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.