AI: Công cụ phục vụ hay mối đe dọa cho nhân loại?

Một máy bay không người lái cánh nghiêng (Tiltrotor) nặng sáu tấn đã hoàn thành chuyến bay đầu tiên tại thành phố Đức Dương, tỉnh Tứ Xuyên, đánh dấu bước tiến mới trong tham vọng phát triển công nghệ hàng không cất - hạ cánh thẳng đứng tiên tiến của Trung Quốc. Ảnh: Yin Gang/China Daily.

Theo phân tích của Sudheendra Kulkarni từ China Daily (cập nhật sáng 5/1/2026), không giống các công nghệ mang tính đột phá trong lịch sử như điện năng, động cơ hơi nước hay ô tô - vốn từng làm thay đổi nền văn minh mà không cần sự giám sát quốc tế, trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra những thách thức hoàn toàn mới và phức tạp hơn nhiều.

Đây là công nghệ không chỉ có khả năng nâng cao năng lực nhận thức và thực thi của con người trên quy mô chưa từng có, mà còn tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng để gây ra những hệ quả nghiêm trọng cho xã hội, an ninh và trật tự toàn cầu.

Chính vì tính chất kép vừa mang tính đột phá vừa đầy rủi ro này mà AI không thể phát triển hiệu quả nếu thiếu một khuôn khổ quản trị và luật chơi chung ở tầm toàn cầu.

AI - CÔNG NGHỆ CHƯA TỪNG CÓ TIỀN LỆ TRONG LỊCH SỬ NHÂN LOẠI

AI là công nghệ đầu tiên có khả năng tái tạo và mở rộng trí tuệ con người trên diện rộng. Nó không chỉ tự động hóa các công việc giản đơn mà còn có thể đảm nhiệm những nhiệm vụ đòi hỏi tư duy, phân tích, sáng tạo và ra quyết định - những lĩnh vực vốn được coi là “độc quyền” của con người.

Tuy nhiên, chính năng lực này cũng khiến AI trở thành con dao hai lưỡi. Nếu không được quản lý chặt chẽ, AI có thể bị sử dụng để thực hiện các hành vi gian lận tinh vi, sản xuất và lan truyền thông tin giả với quy mô lớn, tiến hành tấn công mạng, thao túng dữ liệu, thậm chí làm xói mòn niềm tin xã hội và các thiết chế dân chủ. Trong kịch bản xấu, tác động tiêu cực của AI có thể vượt xa những lợi ích kinh tế - xã hội mà nó mang lại.

Ngược lại, nếu được phát triển và quản trị một cách có trách nhiệm, AI có thể trở thành động lực then chốt thúc đẩy tăng trưởng, nâng cao chất lượng sống, giải quyết các thách thức toàn cầu về y tế, giáo dục, môi trường và biến đổi khí hậu, qua đó đưa nhân loại tiến tới một nấc thang phát triển mới.

Trong bối cảnh đó, Tuyên bố của các nhà lãnh đạo BRICS về quản trị toàn cầu đối với trí tuệ nhân tạo, được công bố tại Rio de Janeiro vào tháng 7, được xem là một dấu mốc quan trọng. Văn kiện này nhấn mạnh yêu cầu phát triển AI theo hướng an toàn, có đạo đức, đáng tin cậy và có trách nhiệm, nhằm bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích chung của toàn nhân loại.

Đáng chú ý, tuyên bố của BRICS cũng kêu gọi xây dựng các cơ chế có khả năng phát hiện, ngăn chặn và giảm thiểu việc sử dụng AI cho các mục đích xấu. Điều này phản ánh một nhận thức ngày càng rõ ràng trong cộng đồng quốc tế: AI không thể chỉ được điều chỉnh bởi các quy tắc thị trường hay lợi ích quốc gia đơn lẻ, mà cần một khuôn khổ quản trị chung, dựa trên các giá trị phổ quát.

QUẢN TRỊ AI KHÔNG THỂ BỊ CHIA CẮT THEO BIÊN GIỚI QUỐC GIA

Một đặc trưng cốt lõi của AI là tính xuyên biên giới. Dữ liệu, thuật toán và tác động của AI lan tỏa vượt xa phạm vi lãnh thổ của bất kỳ quốc gia nào. Vì vậy, dù nhiều nước đang xây dựng luật pháp và chiến lược AI riêng, các nỗ lực này vẫn chưa đủ để giải quyết những thách thức mang tính toàn cầu.

Việc quản trị AI bị phân mảnh không chỉ gây trùng lặp về chính sách và cản trở chuẩn hóa, mà còn tạo điều kiện cho cạnh tranh công nghệ mang tính đối đầu, trong đó một số quốc gia tìm cách duy trì ưu thế và bá quyền. Đạo luật CHIPS và Khoa học năm 2022 của Mỹ, nhằm hạn chế khả năng phát triển các mô hình AI hiệu năng cao của Trung Quốc, là ví dụ điển hình cho cách tiếp cận này.

Thực tế cho thấy, bất chấp các rào cản, các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn đạt được những bước tiến nhanh chóng trong lĩnh vực AI. Trong khi đó, cam kết của Mỹ đối với mục tiêu “AI vì mọi người” bị đặt dấu hỏi, đặc biệt sau khi nước này cùng Vương quốc Anh từ chối ký Tuyên bố về Trí tuệ nhân tạo Bao trùm và Bền vững tại Hội nghị Hành động AI ở Paris vào tháng 2/2025 - văn kiện được hơn 60 quốc gia, trong đó có Trung Quốc, Ấn Độ và Pháp, ủng hộ.

Lý do sâu xa hơn khiến quản trị AI toàn cầu trở nên cấp thiết nằm ở tốc độ phát triển của chính công nghệ này. AI đang tiến nhanh tới Trí tuệ Nhân tạo Tổng quát (AGI), giai đoạn mà máy móc có thể thực hiện hầu hết các nhiệm vụ trí tuệ ngang bằng hoặc vượt con người.

Sự hội nhập giữa con người và máy móc đã bắt đầu xuất hiện thông qua các robot hình người và các hệ thống AI tự học, tự giao tiếp. Khi AI ngày càng được tích hợp vào các hệ thống sinh học và vận hành một cách tự chủ, nhân loại sẽ phải đối mặt với những câu hỏi mang tính nền tảng: liệu máy móc có thay thế con người hay không, ranh giới giữa con người và công nghệ ở đâu, và làm thế nào để con người vẫn giữ được quyền kiểm soát đối với những hệ thống do chính mình tạo ra.

Những lo ngại này đã khiến nhiều nhà khoa học hàng đầu thế giới lên tiếng cảnh báo. Geoffrey Hinton, người tiên phong trong lĩnh vực học sâu và đoạt giải Nobel Vật lý, từng cảnh báo về mối đe dọa tồn vong từ AI tiên tiến và kêu gọi tạm dừng phát triển AI để đánh giá lại các rủi ro.

AI VÌ CON NGƯỜI, KHÔNG PHẢI CÔNG CỤ BÁ QUYỀN

Dù vậy, tiến bộ công nghệ là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề cốt lõi không phải là ngăn chặn AI, mà là tìm ra cách giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi ích của công nghệ này cho toàn nhân loại.

Theo ông Trương Quân, Tổng Thư ký Diễn đàn Bác Ngao châu Á và cựu Đại sứ Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc, AI cần được phát triển dựa trên các nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm” và “AI vì điều thiện”, nhằm ngăn chặn nguy cơ công nghệ này trở thành “con ngựa hoang mất kiểm soát”. Ông nhấn mạnh nhân loại phải giữ được khả năng “ấn nút dừng” khi cần thiết và kêu gọi các quốc gia phản đối việc sử dụng AI để theo đuổi bá quyền quân sự hay xâm phạm chủ quyền của nước khác.

Ấn Độ cũng thể hiện cách tiếp cận tương tự trong Bộ Hướng dẫn Quản trị AI ban hành tháng 11.2025, với mục tiêu song hành giữa thúc đẩy đổi mới và bảo vệ xã hội khỏi các tác động tiêu cực của AI.

Cuộc tranh luận toàn cầu hiện xoay quanh ba vấn đề then chốt: thu hẹp khoảng cách AI giữa các quốc gia, hạn chế tác động môi trường từ sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán, và quan trọng nhất là xác định mục đích tối thượng của AI - phục vụ hòa bình, phát triển bền vững và phúc lợi con người, hay làm gia tăng bất bình đẳng và cạnh tranh địa chính trị.

Thông điệp khắc trên bức tượng đồng tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York - “Hãy rèn gươm giáo thành lưỡi cày” - vì thế mang ý nghĩa đặc biệt trong kỷ nguyên AI. Nhân loại đang đứng trước lựa chọn mang tính lịch sử: để AI trở thành thanh gươm nguy hiểm nhất từng được tạo ra, hay biến nó thành công cụ mạnh mẽ nhất để kiến tạo thịnh vượng và hạnh phúc chung cho toàn cầu.

Trọng Hoàng