Ai đang nói với chúng ta trong thời AI? - Phần 2: Kiểm soát nhưng không thu hẹp phản biện xã hội

Xử lý các nội dung giả mạo bằng công nghệ AI (deepfake)

Thay vì cấm hoàn toàn, Hướng dẫn thực thi Đạo luật về trí tuệ nhân tạo EU yêu cầu công bố nguồn gốc nội dung, trừ khi nội dung phục vụ mục đích nghệ thuật hoặc châm biếm. Đây không chỉ là một ngoại lệ mang tính kỹ thuật, mà phản ánh một lựa chọn chính sách có chủ đích: không để việc kiểm soát rủi ro làm thu hẹp không gian sáng tạo và phản biện xã hội.

Bởi lẽ, nghệ thuật và châm biếm vốn dựa trên khả năng “giả lập” thực tại - phóng đại, bóp méo hoặc tái dựng hình ảnh con người để đặt câu hỏi ngược lại về chính thực tại đó. Nếu mọi nội dung “giống thật” đều bị kiểm soát theo cùng một tiêu chuẩn, nguy cơ không chỉ là hạn chế công nghệ, mà còn làm suy giảm khả năng tưởng tượng và tranh luận trong xã hội. Tuy nhiên, chính giá trị này cũng tạo ra một nghịch lý: càng giống thật, nội dung châm biếm càng hiệu quả - nhưng cũng càng dễ bị tách khỏi bối cảnh và gây hiểu lầm.

Khi một đoạn video mang tính châm biếm bị chia sẻ lại ngoài ngữ cảnh ban đầu, yếu tố “giải thích” có thể biến mất, trong khi ấn tượng “như thật” vẫn còn. Vì vậy, sự cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và bảo vệ tự do biểu đạt không phải là một điểm dừng ổn định, mà là một trạng thái luôn biến động - phụ thuộc vào cách nội dung được tạo ra, lan truyền và tiếp nhận trong môi trường số.

Tuy nhiên, chính sự cân bằng này cũng đặt ra một câu hỏi thực tế: liệu người dùng có thực sự chú ý đến các “nhãn minh bạch”? Hay chúng sẽ trở thành một dạng “thông báo bị bỏ qua”, tương tự như cookie - tệp dữ liệu điện tử mà người dùng thường nhấn “đồng ý” mà không đọc nội dung? Ở một cấp độ sâu hơn, điều 50 của Đạo luật về trí tuệ nhân tạo EU và bản hướng dẫn không chỉ nói về minh bạch, mà còn về niềm tin.

Trong một thế giới nơi nội dung có thể được tạo ra hàng loạt với chi phí gần như bằng không, niềm tin không còn đến từ bản thân nội dung, mà từ khả năng truy xuất nguồn gốc của nó. Nói cách khác, câu hỏi quan trọng không phải là “nội dung này đúng hay sai”, mà là: nó đến từ đâu?

Nghĩa vụ thiết kế cơ chế minh bạch và gắn nhãn

Thời gian qua, các video deepfake, giọng nói giả mạo hay nội dung quảng cáo “tạo sinh” đã bắt đầu xuất hiện trên mạng xã hội, đôi khi được sử dụng để thu hút người xem, đôi khi để lừa đảo. Trong khi đó, khung pháp lý hiện hành vẫn chủ yếu tập trung vào nội dung vi phạm sau khi đã xảy ra, thay vì thiết kế cơ chế minh bạch ngay từ đầu. Điều này cho thấy một khoảng trống chính sách: khi nội dung ngày càng khó kiểm chứng bằng mắt thường, việc chỉ dựa vào kiểm duyệt hoặc xử phạt có thể không còn đủ.

Từ góc nhìn đó, cách tiếp cận của châu Âu gợi mở một hướng đi khác: thay vì cố gắng kiểm soát nội dung, có thể cần tập trung vào việc thiết kế các cơ chế minh bạch và truy xuất nguồn gốc ngay từ cấp độ hệ thống. Đối với doanh nghiệp, đặc biệt là các nền tảng số và nhà phát triển AI, thông điệp cũng khá rõ ràng: minh bạch không còn là một lựa chọn mang tính đạo đức, mà đang trở thành một nghĩa vụ có thể kiểm chứng bằng công nghệ.

Khi AI ngày càng “giống người”, việc yêu cầu nó “tự khai mình” có thể là bước tối thiểu để giữ lại một điều căn bản: khả năng phân biệt của con người. Nhưng câu hỏi vẫn còn đó: trong một thế giới nơi mọi thứ đều có thể được gắn nhãn, liệu chúng ta có còn thực sự đọc các nhãn đó hay không?

(*) Tiến sĩ Luật, Giảng viên trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM
Các quan điểm nêu trong bài là của tác giả, không phản ánh quan điểm của cơ quan nơi tác giả công tác.