AI không đáng sợ như phim ảnh, nhưng vẫn có 3 điều cần cảnh giác

Khi nhắc đến trí tuệ nhân tạo (AI), rất nhiều người lập tức nghĩ đến những bộ phim viễn tưởng nổi tiếng. Trong đó, các cỗ máy ngày càng thông minh, vượt khỏi tầm kiểm soát và cuối cùng đe dọa chính những người tạo ra chúng.

"3 điều KHÔNG cần quá lo về AI"

- AI chưa có ý thức như con người.

- AI chưa thể tự đặt mục tiêu cho riêng mình.

- AI vẫn phụ thuộc vào dữ liệu, hạ tầng và con người.

Những kịch bản ấy hấp dẫn, kịch tính và đủ sức khơi gợi trí tưởng tượng. Nhưng chúng cũng vô tình khiến cuộc tranh luận về AI nhiều khi đi chệch khỏi những vấn đề đang diễn ra trước mắt.

Theo Derek Levine, cây bút chuyên viết về công nghệ của Asia Times, điều đáng lo nhất hiện nay không phải là việc AI sắp trở thành "siêu trí tuệ" thống trị thế giới. Ngược lại, những rủi ro lớn nhất có thể đến từ chính cách con người xây dựng, sử dụng và trao quyền cho công nghệ này.

Nói cách khác, vấn đề không hẳn nằm ở AI, mà ở hệ sinh thái đang hình thành xung quanh AI.

Từ góc nhìn đó, có ba điều đáng để xã hội quan tâm.

Thứ nhất: Quyền lực thông tin ngày càng tập trung vào một số ít chủ thể

Chưa bao giờ trong lịch sử nhân loại, một lượng lớn thông tin lại được xử lý thông qua số lượng ít nền tảng như hiện nay. Mỗi ngày, hàng trăm triệu người tìm kiếm câu trả lời từ các hệ thống AI. Họ sử dụng AI để học tập, làm việc, nghiên cứu, viết báo cáo, lập kế hoạch hoặc đơn giản là tìm kiếm thông tin. Điều này mang lại hiệu quả rất lớn.

AI có thể đọc hàng nghìn trang tài liệu chỉ trong vài giây. Nó có thể tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và đưa ra câu trả lời nhanh hơn bất kỳ con người nào. Nhưng chính vì ngày càng hữu ích, AI cũng đang trở thành cánh cổng trung gian giữa con người và tri thức. Đó là lúc một câu hỏi quan trọng xuất hiện: ai đang kiểm soát cánh cổng đó?

Hiện nay, phần lớn các mô hình AI tiên tiến nhất thế giới được phát triển bởi một số lượng khá hạn chế các tập đoàn công nghệ lớn. Nếu ngày càng nhiều hoạt động học tập, làm việc và tìm kiếm thông tin phụ thuộc vào những hệ thống này, ảnh hưởng của các nhà phát triển AI cũng sẽ ngày càng lớn.

Derek Levine cho rằng đây mới là thách thức thực sự cần được quan tâm. Không phải vì các công ty công nghệ có ý đồ xấu, mà bởi bất kỳ sự tập trung quyền lực quá lớn nào cũng cần được giám sát.

Lịch sử cho thấy khi thông tin nằm trong tay quá ít chủ thể, xã hội thường đối mặt với nguy cơ mất cân bằng về quyền tiếp cận tri thức và khả năng định hình dư luận.

Đó là lý do nhiều chuyên gia cho rằng cạnh tranh, minh bạch và đa dạng hóa hệ sinh thái AI sẽ quan trọng không kém sự phát triển công nghệ.

Thứ hai: Chúng ta có thể bắt đầu tin AI nhiều hơn tin chính mình

Một trong những điểm mạnh nhất của AI lại có thể trở thành một trong những điểm khiến con người dễ mất cảnh giác nhất. Các câu trả lời của AI thường được trình bày rất mạch lạc, tự tin và hợp lý.

Nhiều khi chúng thuyết phục đến mức người dùng có cảm giác như mình đang nhận được một kết luận khách quan tuyệt đối. Nhưng thực tế không phải như vậy.

Các hệ thống AI hiện nay hoạt động dựa trên xác suất thống kê và dữ liệu đã được huấn luyện. Chúng không thực sự "biết" theo cách con người hiểu về tri thức. Một câu trả lời nghe rất hợp lý vẫn có thể thiếu bối cảnh, chưa đầy đủ hoặc thậm chí còn sai. Tuy nhiên, khi AI ngày càng hiện diện trong công việc và cuộc sống, nguy cơ xuất hiện một dạng phụ thuộc mới là rất lớn.

Con người có thể dần từ bỏ thói quen kiểm chứng. Có thể dần đặt ít câu hỏi hơn.Và có thể quen với việc chấp nhận kết luận được tạo ra bởi thuật toán. Điều này đặc biệt đáng chú ý trong giáo dục, nghiên cứu, truyền thông và các lĩnh vực đòi hỏi tư duy phản biện.

Bản thân AI có thể là một công cụ hỗ trợ rất mạnh.

Nhưng nếu người dùng coi mọi kết quả do AI tạo ra là chân lý, năng lực đánh giá độc lập của con người có nguy cơ suy giảm theo thời gian. Nói cách khác, thách thức không phải là AI suy nghĩ thay con người. Mà là con người dần ngừng suy nghĩ vì AI.

Thứ ba: Mỗi người có thể sống trong một “thế giới thông tin” khác nhau

Đây có lẽ là cảnh báo thú vị và cũng đáng suy ngẫm nhất trong bài viết của Derek Levine.

Trong thời đại truyền hình truyền thống, hàng triệu người có thể cùng xem một bản tin tối hoặc đọc cùng một bài báo vào buổi sáng. Họ có thể có quan điểm khác nhau, nhưng ít nhất vẫn xuất phát từ một tập hợp thông tin tương đối giống nhau.

AI đang làm thay đổi điều đó. Không giống truyền hình hay báo chí truyền thống, AI có khả năng cá nhân hóa câu trả lời cho từng người dùng. Hai người có thể đặt cùng một câu hỏi nhưng nhận được hai cách giải thích khác nhau. Ba người có thể yêu cầu phân tích cùng một vấn đề nhưng nhận được ba góc nhìn khác nhau. Điều này có nhiều mặt tích cực. Thông tin trở nên linh hoạt hơn, phù hợp hơn với nhu cầu của từng cá nhân.

Tuy nhiên, về lâu dài, nó cũng đặt ra một nguy cơ mới. Mỗi người có thể dần xây dựng cho mình một "thực tại thông tin" riêng. Không phải là thông tin hoàn toàn sai lệch. Mà là những phiên bản khác nhau của cùng một sự việc.

Nếu xu hướng này diễn ra trên quy mô lớn, xã hội có thể đối mặt với tình trạng ngày càng khó xây dựng sự đồng thuận chung. Người ta không chỉ khác biệt về quan điểm. Mà còn khác biệt ngay từ dữ liệu và cách hiểu nền tảng về một vấn đề. Đó là một dạng phân mảnh tinh vi hơn nhiều so với những gì mạng xã hội từng tạo ra.

Điều đáng lo không phải là AI quá mạnh, mà là con người chưa chuẩn bị đủ tốt

Điều thú vị trong lập luận của Derek Levine là ông không kêu gọi làm chậm hoặc ngăn cản sự phát triển của AI. Ngược lại, ông thừa nhận công nghệ này đang mang lại những lợi ích rất lớn cho khoa học, kinh tế và đời sống xã hội. Vấn đề nằm ở chỗ xã hội cần chuẩn bị tốt hơn để thích ứng với nó.

Điều đó bao gồm việc tăng tính minh bạch của các hệ thống AI, thúc đẩy cạnh tranh để tránh độc quyền công nghệ, nâng cao kỹ năng kiểm chứng thông tin và trang bị cho người dân những hiểu biết cơ bản về cách AI hoạt động. Bởi xét cho cùng, công nghệ luôn chỉ là một công cụ. Một công cụ mạnh mẽ có thể mang lại lợi ích to lớn nếu được sử dụng đúng cách.

Nhưng cũng chính công cụ đó có thể tạo ra những hệ quả khó lường nếu xã hội quá phụ thuộc vào nó mà thiếu sự hiểu biết cần thiết. Có lẽ vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất của thời đại AI không phải là liệu máy móc có một ngày nào đó vượt qua con người hay không.

Mà liệu con người có đủ tỉnh táo để sử dụng sức mạnh của AI mà vẫn duy trì được tư duy độc lập, khả năng kiểm chứng và một không gian thông tin minh bạch hay không.