AI mở cơ hội mới, nhưng gia tăng áp lực việc làm tại Việt Nam

Áp lực lớn với các ngành thâm dụng lao động

Theo UNDP, 61% người Việt Nam được khảo sát bày tỏ lo ngại rằng AI có thể khiến họ mất việc làm hoặc gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm trong tương lai. Con số này cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương, phản ánh những áp lực hiện hữu của quá trình chuyển đổi số và tự động hóa đối với thị trường lao động trong nước.

Tìm kiếm việc làm tại một phiên giao dịch việc làm lưu động tại Hà Nội.

Báo cáo Phát triển Con người Khu vực châu Á – Thái Bình Dương vừa được UNDP công bố với tiêu đề “Sự phân cực lớn tiếp theo – Tại sao trí tuệ nhân tạo có thể làm gia tăng bất bình đẳng giữa các quốc gia” nhấn mạnh tác động của AI đối với phúc lợi con người không phải là điều tất yếu. Ngược lại, những tác động này phụ thuộc rất lớn vào các lựa chọn về chính sách, quản trị và mức độ sẵn sàng của từng quốc gia trong việc dẫn dắt tiến trình đổi mới công nghệ theo hướng bao trùm và bền vững.

Nhận định về bối cảnh Việt Nam, bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, cho rằng, Việt Nam là một trong những quốc gia nhận thức rõ tính cấp bách của thời điểm hiện nay. Theo bà, quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh chóng cùng với tầm nhìn phát triển quốc gia đầy tham vọng đang đưa AI trở thành trọng tâm trong các thảo luận về tương lai phát triển của đất nước.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 trở thành quốc gia dẫn đầu về AI trong khu vực, nằm trong nhóm 3 nước đứng đầu Đông Nam Á. Mục tiêu này được hậu thuẫn bởi một hệ sinh thái khởi nghiệp AI năng động. Theo UNDP, Việt Nam hiện xếp thứ hai trong ASEAN, chỉ sau Singapore, về số lượng startup AI và chiếm khoảng 27% thị phần startup GenAI (AI tạo sinh) của khu vực trong năm 2024. Tuy nhiên, song hành với cơ hội tăng trưởng là những áp lực xã hội ngày càng rõ nét, đặc biệt đối với thị trường lao động và nhóm lao động trẻ.

Theo bà Đỗ Lê Thu Ngọc, Trưởng Phòng Tăng trưởng bao trùm của UNDP tại Việt Nam, tác động của AI đang thể hiện rõ nét nhất đối với giới trẻ. Các công việc như hành chính, sắp xếp lịch làm việc, soạn thảo văn bản, dịch thuật hay nghiên cứu sơ bộ đang được tự động hóa với tốc độ nhanh. Điều này đồng nghĩa với việc không ít người trẻ có nguy cơ bị thu hẹp cơ hội tiếp cận những vị trí khởi đầu quan trọng trên thị trường lao động.

Báo cáo của UNDP chỉ ra, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ người dân lo lắng về nguy cơ mất việc do AI cao nhất khu vực, với mức 61%. Trong khi đó, tại những quốc gia như Hàn Quốc, tỷ lệ này thấp hơn đáng kể, một phần nhờ việc triển khai sớm các chiến lược đào tạo lại kỹ năng và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người lao động.

Ở tầm vĩ mô, UNDP cảnh báo những quốc gia phụ thuộc nhiều vào các ngành thâm dụng lao động như nông nghiệp, dệt may, da giày hay lắp ráp điện tử sẽ chịu áp lực chuyển đổi đặc biệt lớn. Việc mất việc làm trong các lĩnh vực này khó có thể nhanh chóng bù đắp bằng các ngành nghề mới, nhất là trong bối cảnh lợi thế cạnh tranh về nhân công giá rẻ đang dần bị xói mòn trước sự xuất hiện của robot và hệ thống tự động hóa tích hợp AI.

Thực tế này đặt ra thách thức không nhỏ đối với các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, khi quá trình chuyển dịch cơ cấu lao động cần thời gian, nguồn lực và chính sách hỗ trợ đủ mạnh.

Bên cạnh nỗi lo của người lao động, báo cáo của UNDP cũng nêu nghịch lý: Trong khi Việt Nam có hệ sinh thái startup AI năng động, mức độ sẵn sàng triển khai và tận dụng AI của các doanh nghiệp trong nước lại ở mức thấp.

UNDP nhận định, dù AI được kỳ vọng có thể giúp GDP Việt Nam tăng thêm tới 2% thông qua việc tạo ra việc làm và ngành nghề mới, song nếu thiếu sự chuẩn bị đầy đủ về hạ tầng kết nối, kỹ năng số và năng lực tiếp cận công nghệ, những lợi ích này có nguy cơ chỉ tập trung ở khu vực đô thị, làm gia tăng khoảng cách với khu vực nông thôn và các nhóm yếu thế.

Tuy vậy, theo bà Ramla Khalidi, Việt Nam vẫn đang ở vị thế thuận lợi để tận dụng AI cho tăng trưởng bền vững và bao trùm, nếu tiếp tục giải quyết hiệu quả những thách thức then chốt như chênh lệch kỹ năng số, chất lượng dữ liệu và bảo đảm bao trùm số cho phụ nữ, cộng đồng nông thôn và các nhóm dễ bị tổn thương.

Công nghệ phải phục vụ con người

Ở góc độ quản lý Nhà nước, Viện Công nghệ số và Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) thông tin, tự động hóa và AI là xu thế tất yếu trong quá trình nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc ứng dụng công nghệ mới không chỉ giúp doanh nghiệp tăng hiệu quả, giảm chi phí mà còn thúc đẩy đổi mới sáng tạo, hình thành các ngành nghề và mô hình sản xuất hiện đại.

Tuy nhiên, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng thẳng thắn thừa nhận công nghệ có tác động hai chiều tới thị trường lao động. Một mặt, các lĩnh vực mới như dữ liệu, kỹ thuật số, tự động hóa và an ninh mạng đang tạo ra nhu cầu lớn về nhân lực chất lượng cao. Mặt khác, một bộ phận lao động phổ thông trong các ngành dệt may, da giày, lắp ráp điện tử và kho vận đang đối mặt nguy cơ bị thay thế.

Trước thực tế đó, Bộ xác định con người là trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo, đồng thời triển khai các giải pháp đồng bộ, từ đào tạo lại kỹ năng, khuyến khích doanh nghiệp áp dụng mô hình “công nghệ vì con người”, đến phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo địa phương và hoàn thiện chính sách an sinh xã hội thích ứng.

Quan điểm xuyên suốt được nhấn mạnh: Công nghệ phải phục vụ con người, chứ không thay thế con người. Đây cũng là thông điệp cốt lõi mà UNDP và các cơ quan quản lý cùng chia sẻ, nhằm bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau trong kỷ nguyên số.

XM/Báo Tin tức và Dân tộc