Ai sẽ trở thành tân Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc?

Tổng Thư ký António Guterres sẽ kết thúc nhiệm kỳ thứ hai vào ngày 31/12/2026. Người kế nhiệm dự kiến nhậm chức ngày 1/1/2027, đứng trước nhiệm vụ dẫn dắt một tổ chức đang chịu sức ép đồng thời từ xung đột địa chính trị, khủng hoảng tài chính, yêu cầu tinh giản bộ máy và những hoài nghi về hiệu quả của chủ nghĩa đa phương.

Từ trái sang: Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế Rafael Grossi, Đại diện thường trực của Guyana tại LHQ Carolyn Rodrigues-Birkett, Tổng Thư ký LHQ António Guterres, cựu Chủ tịch Đại hội đồng LHQ María Fernanda Espinosa, Tổng thư ký UNCTAD Rebeca Grynspan. Nguồn: Ảnh ghép từ nguồn Wikipedia

Về hình thức, Tổng Thư ký do 193 thành viên Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) bổ nhiệm. Nhưng theo Điều 97 Hiến chương LHQ, việc bổ nhiệm phải dựa trên đề nghị của Hội đồng Bảo an (HĐBA). Điều đó đồng nghĩa ứng viên phải giành được ít nhất 9 phiếu ủng hộ trong HĐBA gồm 15 thành viên và không bị bất kỳ thành viên thường trực nào (Mỹ, Trung Quốc, Nga, Pháp và Anh) phủ quyết.

Chính cấu trúc này khiến cuộc lựa chọn người đứng đầu LHQ trên thực tế trở thành một trong những cuộc thương lượng địa chính trị phức tạp nhất thế giới.

Dẫn đầu nhưng chưa thể bứt lên

Trong các vòng thăm dò kín, thành viên Hội đồng Bảo an được lựa chọn một trong ba phương án đối với từng ứng viên: “khuyến khích”, “không khuyến khích” hoặc “không có ý kiến”. Đây là những cuộc bỏ phiếu không ràng buộc về pháp lý nhưng giúp đo lường mức độ ủng hộ và xác định những ứng viên có nguy cơ bị phủ quyết.

Sau vòng thăm dò thứ ba ngày 18/9, bà Rebeca Grynspan của Costa Rica trở lại vị trí dẫn đầu với 9 phiếu “khuyến khích”, 5 phiếu “không khuyến khích” và một phiếu “không có ý kiến”. Đứng thứ hai là bà Carolyn Rodrigues-Birkett của Guyana với 8 phiếu ủng hộ và 6 phiếu phản đối. Bà María Fernanda Espinosa của Ecuador vẫn được xem là còn cơ hội, dù số phiếu “không khuyến khích” dành cho bà đã tăng lên 6.

Những con số này cho thấy chưa ứng viên nào hội tụ đủ hai điều kiện quyết định: đạt tối thiểu 9 phiếu và không vấp phải lá phiếu phủ quyết.

Ở giai đoạn đầu, các lá phiếu được giữ hoàn toàn bí mật. Chỉ đến vòng bỏ phiếu sử dụng phiếu màu khác nhau, người ta mới có thể phân biệt phiếu của năm thành viên thường trực với phiếu của 10 thành viên không thường trực. Khi đó, một lá phiếu “không khuyến khích” từ Mỹ hoặc Trung Quốc sẽ có ý nghĩa hoàn toàn khác với sự phản đối của một thành viên không có quyền phủ quyết.

Rebeca Grynspan: Lợi thế kinh nghiệm về Liên Hợp Quốc

Bà Rebeca Grynspan, sinh năm 1955, từng giữ chức Phó Tổng thống Costa Rica và hiện là Tổng Thư ký Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển (UNCTAD). Bà có kinh nghiệm lâu năm trong các vấn đề phát triển, giảm nghèo, bình đẳng giới, tài chính và quản trị đa phương.

Lợi thế của Grynspan là sự kết hợp giữa kinh nghiệm chính trị quốc gia và hiểu biết sâu về bộ máy LHQ. Trong bối cảnh các nước đang phát triển phải đối mặt với nợ công, thiếu hụt tài chính cho các Mục tiêu Phát triển Bền vững và nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong chuyển đổi số, hồ sơ của bà phù hợp với yêu cầu đưa vấn đề phát triển trở lại vị trí trung tâm.

Bà cũng đáp ứng hai kỳ vọng mang tính biểu tượng: một Tổng Thư ký đến từ khu vực Mỹ Latin và Caribe, đồng thời là người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo tổ chức. Tuy nhiên, 5 phiếu “không khuyến khích” cho thấy vị trí dẫn đầu của Grynspan chưa vững chắc.

Carolyn Rodrigues-Birkett: Tiếng nói của quốc gia phía Nam

Bà Carolyn Rodrigues-Birkett từng là Bộ trưởng Ngoại giao Guyana và hiện là Đại diện thường trực của nước này tại LHQ. Bà gây chú ý khi đứng đầu vòng thăm dò thứ hai ngày 21/8 với 8 phiếu “khuyến khích”, 3 phiếu “không khuyến khích” và 4 phiếu “không có ý kiến”.

Hồ sơ của bà thể hiện góc nhìn của một quốc gia nhỏ thuộc Caribe, khu vực chịu ảnh hưởng trực tiếp của biến đổi khí hậu, bất bình đẳng phát triển và những hạn chế trong khả năng tiếp cận nguồn lực quốc tế. Việc Guyana từng đảm nhiệm ghế thành viên không thường trực HĐBA cũng giúp bà tích lũy kinh nghiệm xử lý các hồ sơ an ninh quốc tế.

Bà Rodrigues-Birkett có thể trở thành một lựa chọn phù hợp nếu các cường quốc không đạt được đồng thuận đối với những ứng viên nổi bật hơn. Tuy nhiên, tại vòng thăm dò thứ ba, số phiếu phản đối bà tăng từ 3 lên 6. Diễn biến này cho thấy sự ủng hộ dành cho bà chưa đủ chắc chắn.

María Fernanda Espinosa: Kinh nghiệm điều hành Đại hội đồng

Bà María Fernanda Espinosa từng giữ chức Bộ trưởng Ngoại giao Ecuador và Chủ tịch khóa 73 Đại hội đồng LHQ. Trong chiến dịch tranh cử, bà đề xuất xây dựng một cơ chế cảnh báo sớm hiệu quả hơn để ngăn ngừa xung đột, đồng thời kêu gọi Tổng Thư ký tương lai chủ động hơn trong hoạt động trung gian hòa giải.

So với hai ứng viên dẫn đầu, bà Espinosa có lợi thế đặc biệt về kinh nghiệm điều hành Đại hội đồng và quan hệ với các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, số phiếu “không khuyến khích” tăng từ 3 lên 6 sau vòng bỏ phiếu gần nhất là dấu hiệu bất lợi.

Danh sách tranh cử còn có Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế Rafael Grossi người Argentina; cựu Tổng thống Senegal Macky Sall; cựu Phó Tổng Thư ký LHQ, cựu Đại diện đặc biệt về trẻ em và xung đột vũ trang Olara Otunnu của Uganda; cùng cựu Đại sứ Ecuador tại Mỹ Ivonne A-Baki.

Mỹ muốn một Liên Hợp Quốc thu gọn và thực dụng

Mỹ là quốc gia có ảnh hướng lớn với cuộc bầu chọn. Nước này không chỉ nắm quyền phủ quyết mà còn là quốc gia đóng góp tài chính lớn nhất cho hệ thống LHQ.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump mong muốn người đứng đầu mới đưa LHQ trở lại các chức năng cơ bản, tập trung vào hòa bình, an ninh, cứu trợ nhân đạo và nâng cao hiệu quả hoạt động. Washington nhiều khả năng sẽ thận trọng với một ứng viên muốn mở rộng mạnh chương trình nghị sự hoặc thúc đẩy những ưu tiên không phù hợp với chính sách của Mỹ.

Tuy nhiên, dấu hiệu Mỹ nối lại một phần đóng góp tài chính và tham gia sâu hơn vào các cuộc thảo luận cho thấy Washington không hoàn toàn muốn rời bỏ LHQ. Mục tiêu có thể là lựa chọn một Tổng Thư ký sẵn sàng cải tổ, tinh giản bộ máy và tạo điều kiện để Mỹ duy trì ảnh hưởng đối với định hướng của tổ chức.

Trung Quốc và vai trò bảo vệ tiếng nói của phương Nam

Trung Quốc nhìn nhận LHQ như một trụ cột của trật tự đa phương và là diễn đàn quan trọng để thúc đẩy vai trò của các nước đang phát triển. Bắc Kinh vì thế có thể ưu tiên một ứng viên tôn trọng vai trò trung tâm của các quốc gia thành viên, thận trọng trong các vấn đề thuộc chủ quyền quốc gia và quan tâm đến phát triển, hợp tác Nam - Nam.

Một ứng viên có kinh nghiệm về phát triển có thể phù hợp với nhiều ưu tiên của Trung Quốc. Nhưng Bắc Kinh cũng sẽ đánh giá quan hệ chính trị, lập trường trong các vấn đề quốc tế và khả năng ứng viên giữ được khoảng cách với Washington.

Trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung, chức Tổng Thư ký khó trở thành phần thưởng riêng của bất kỳ bên nào. Một ứng viên bị xem là quá gần Mỹ sẽ khó vượt qua lá phiếu Trung Quốc; ngược lại, người bị Washington cho là nghiêng về Bắc Kinh cũng không thể tiến xa.

Khả năng tác động của các quốc gia thường trực khác

Nga, Pháp và Anh tiếp tục có khả năng tác động đáng kể. Nga chú trọng quan điểm của ứng viên về chủ quyền, xung đột và thẩm quyền của Ban Thư ký. Pháp và Anh thường đề cao năng lực ngoại giao, chủ nghĩa đa phương, quản trị hiệu quả và khả năng bảo vệ các nguyên tắc của Hiến chương LHQ.

Do đó, kết quả cuối cùng có thể được quyết định bởi một chuỗi trao đổi giữa năm thành viên thường trực. Theo The Guardian, cuộc đua có khả năng phụ thuộc vào khả năng Mỹ và Trung Quốc tìm được một “điểm gặp”: một ứng viên Bắc Kinh mong muốn đồng thời được Washington ủng hộ.

Tiền lệ cho thấy người chiến thắng không nhất thiết là ứng viên mạnh nhất ở mọi phương diện. Đó thường là người hội đủ năng lực, có uy tín quốc tế, nhưng quan trọng hơn là không gây ra sự phản đối từ bất kỳ thành viên thường trực nào. Lựa chọn Tổng Thư ký thứ mười vì thế là phép thử đối với chính LHQ bởi thế giới đang cần một nhà ngoại giao đủ mạnh để lên tiếng trước khủng hoảng và bảo vệ chủ nghĩa đa phương.