Tiêm kích đánh chặn MiG-31 với 5 lần bị thay thế 'hụt'

Từ phiên bản MiG-31M được đánh giá gần như sẵn sàng sản xuất, mẫu đánh chặn hoàn toàn mới MiG-701, biến thể chống vệ tinh MiG-31D cho đến những dự án MiG-301, MiG-321 và cuối cùng là MiG-41, tất cả đều lần lượt dừng lại hoặc chỉ tồn tại trên bản vẽ.

Máy bay chiến đấu MiG-31. (Ảnh: CC)

Trong khi những chương trình kế nhiệm liên tiếp biến mất, MiG-31 vẫn tiếp tục phục vụ. Chiếc tiêm kích đánh chặn này hiện đã có tuổi đời khoảng nửa thế kỷ, nhưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong hệ thống phòng không và tác chiến tầm xa của Nga.

Một trong những minh chứng đáng chú ý nhất cho năng lực của MiG-31 diễn ra vào tháng 4/1994. Một phi hành đoàn thử nghiệm Nga đã phóng tên lửa từ MiG-31M và đánh trúng mục tiêu ở khoảng cách 300 km, được xem là một trong những cuộc thử nghiệm không chiến tầm xa đáng chú ý nhất vào thời điểm đó. Điều đáng nói là chính MiG-31M từng được xem là phiên bản có thể thay thế MiG-31.

Chỉ vài tháng sau, chương trình bị đình chỉ khi Nga không còn đủ nguồn lực để đưa máy bay vào sản xuất hàng loạt. Kể từ đó, câu chuyện về những mẫu máy bay kế nhiệm MiG-31 liên tục lặp lại với nhiều biến thể khác nhau.

MiG-31M gần như đã chạm tới dây chuyền sản xuất

MiG-31M là nỗ lực đầu tiên và cũng là một trong những chương trình kế nhiệm thực tế nhất đối với MiG-31. Công việc phát triển bắt đầu từ năm 1984, trước khi nguyên mẫu đầu tiên thực hiện chuyến bay vào ngày 21/12/1985.

So với MiG-31 nguyên bản, MiG-31M được thiết kế lại đáng kể. Máy bay được trang bị radar Zaslon-M với ăng-ten lớn 1,4 m, được cho là có khả năng phát hiện mục tiêu cỡ máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không ở khoảng cách tới 400 km. Số giá treo tên lửa cũng tăng từ 4 lên 6, trong khi động cơ D-30F6M được nâng cấp và máy bay mang theo nhiều nhiên liệu hơn.

MiG-31M còn có kính chắn gió liền khối và loại bỏ pháo để tập trung hơn vào nhiệm vụ đánh chặn tầm xa. Tổng cộng 7 khung máy bay hoàn chỉnh được chế tạo, MiG-31M vẫn tiếp tục được phát triển trong một thời gian. Tháng 10/1993, máy bay thực hiện vụ phóng thử tên lửa R-37 đầu tiên. Đến tháng 4/1994, MiG-31M tiếp tục thực hiện vụ phóng tên lửa ở khoảng cách 300 km, một thành tích nổi bật vào thời điểm đó.

MiG-31M được đánh giá là đã tiến rất gần tới khả năng sản xuất hàng loạt. Nhưng điều đó cuối cùng không xảy ra. Liên Xô đã tan rã, còn nước Nga không đủ nguồn lực để duy trì một chương trình đánh chặn mới với chi phí lớn.

MiG-31M sau đó lại trở thành nguồn cung cấp công nghệ cho MiG-31. Radar Zaslon-M, tên lửa R-37 và nhiều hệ thống điện tử hàng không được phát triển cho phiên bản này được tích hợp vào các chương trình nâng cấp MiG-31BM và MiG-31BSM.

Nhờ vậy, Nga có thể đưa nhiều công nghệ tiên tiến của MiG-31M lên những khung thân MiG-31 hiện có mà không phải phát triển một máy bay hoàn toàn mới. Điều này đồng thời làm giảm nhu cầu cấp thiết phải chế tạo một mẫu tiêm kích đánh chặn mới.

Những dự án MiG tiếp theo lần lượt biến mất

Sau MiG-31M, Nga từng theo đuổi một thiết kế hoàn toàn mới mang tên Mikoyan 701, hay izdeliye 7.01. Đây là dự án máy bay đánh chặn tầm xa với hai động cơ bố trí song song, được kỳ vọng có tốc độ hành trình khoảng 2.500 km/h và tầm bay tới 11.000 km.

Mục tiêu của dự án là đưa nhiệm vụ đánh chặn tầm xa của MiG-31 vào thế kỷ 21. Nhưng chương trình bị hủy vào năm 1993 khi thiết kế vẫn chưa vượt qua giai đoạn bản vẽ.

Hai nghiên cứu khác là MiG-301 và MiG-321 cũng xuất hiện trong thập niên 1990 nhưng không phát triển thành máy bay hoàn chỉnh.

Một dự án khác thậm chí còn đặc biệt hơn là MiG-31D, được phát triển cho nhiệm vụ chống vệ tinh. Hai nguyên mẫu được chế tạo với cấu hình khác biệt, trong đó vị trí radar được thay bằng đối trọng và máy bay mang tên lửa chống vệ tinh Vympel ở vị trí trung tâm.

MiG-31D từng thực hiện các cuộc thử nghiệm tại Zhukovsky nhưng chương trình cũng dừng lại do thiếu kinh phí vào khoảng năm 1993.

Điều đáng chú ý là ý tưởng sử dụng MiG-31 cho các nhiệm vụ gần không gian và chống vệ tinh sau này lại xuất hiện trở lại. Khi Nga khôi phục chương trình thử nghiệm vũ khí chống vệ tinh vào năm 2018 với tên lửa Burevestnik, nền tảng được sử dụng một lần nữa vẫn là một chiếc MiG-31 được cải tiến.

Ngay cả tên lửa R-37 cũng có hành trình tương tự. Sau vụ thử lập kỷ lục năm 1994, chương trình R-37 bị đình trệ vì vấn đề chi phí vào khoảng năm 1998. Đến năm 2006, dự án được khôi phục dưới tên R-37M và cuối cùng được đưa vào sử dụng năm 2018.

MiG-41 và lời hứa kéo dài hơn một thập kỷ

Trong số những dự án kế nhiệm MiG-31, MiG-41 là cái tên được nhắc đến nhiều nhất trong những năm gần đây. Chương trình lần đầu xuất hiện trước công chúng cách đây hơn một thập kỷ và được giới thiệu như một máy bay đánh chặn thế hệ mới, thậm chí có những nhiệm vụ liên quan đến hoạt động ở rìa không gian và đánh chặn vũ khí siêu thanh.

Năm 2016, Sergey Korotkov, khi đó đứng đầu MiG, tuyên bố MiG-31 sẽ bắt đầu được loại khỏi biên chế vào khoảng năm 2028 và một mẫu máy bay mới sẽ được phát triển để thay thế.

Đến năm 2018, người kế nhiệm ông là Ilya Tarasenko tiếp tục khẳng định dự án MiG-41 đang được triển khai. Năm 2019, thiết kế được tuyên bố đã hoàn thiện, còn Rostec công bố giai đoạn phát triển vào năm 2021.

Truyền thông Nga từng đưa tin máy bay có thể thực hiện chuyến bay thử đầu tiên vào năm 2023, trong khi mục tiêu đưa vào sử dụng từng được đặt vào năm 2025. Tuy nhiên, năm 2025 đã trôi qua mà không xuất hiện nguyên mẫu được xác nhận công khai.

Một số thông tin gần đây về MiG-41 chủ yếu xuất phát từ các phát biểu của những nhân vật không trực tiếp điều hành chương trình. Thiếu tướng về hưu Vladimir Popov từng dự đoán chuyến bay thử nghiệm đầu tiên của máy bay đánh chặn mới có thể diễn ra trong vài năm tới.

Các thông số thường được nhắc đến của MiG-41 gồm tốc độ từ Mach 4 trở lên, khả năng hoạt động ở độ cao rất lớn và mang vũ khí chống vệ tinh. Nhiều nhà phân tích nghi ngờ khả năng những yêu cầu đầy tham vọng này có thể được hiện thực hóa trong thời gian gần.

Vì thế, MiG-41 hiện vẫn được xem là một chương trình chưa chứng minh được bằng nguyên mẫu thực tế, trong khi những mốc thời gian đưa vào hoạt động liên tục bị đẩy lùi.

MiG-31 vẫn là trụ cột của lực lượng đánh chặn Nga

Sau hàng loạt chương trình kế nhiệm không thành công, MiG-31 vẫn tiếp tục được nâng cấp để kéo dài thời gian phục vụ.

Các ước tính công khai cho thấy Nga hiện có khoảng 85–131 chiếc MiG-31BM/BSM trong biên chế, cùng hàng chục khung máy bay được cải biến thành MiG-31K và các biến thể mang tên lửa đạn đạo Kinzhal. Dây chuyền chuyển đổi này tiếp tục được duy trì và cấu hình mới nhất hoàn thành các thử nghiệm bay vào tháng 4/2024.

Năm 2020, Nga tăng giới hạn tuổi thọ khung máy bay từ 2.500 lên 3.500 giờ bay, qua đó cho phép MiG-31 tiếp tục hoạt động ít nhất đến năm 2030.

Kazakhstan, quốc gia duy nhất ngoài Nga từng vận hành MiG-31, đã cho loại máy bay này nghỉ hưu vào năm 2023. Điều đó khiến Nga trở thành quốc gia duy nhất còn vận hành dòng tiêm kích đánh chặn này.

MiG-31 từng được Ấn Độ thử nghiệm nhưng không được nước này lựa chọn, trong khi Syria cũng từng hai lần không mua loại máy bay này. Khi những quốc gia khác không còn sử dụng hoặc không lựa chọn MiG-31, Nga lại ngày càng phụ thuộc vào nó.

Trong chiến sự Ukraine, MiG-31BM tiếp tục thể hiện vai trò đáng kể. Một nghiên cứu của RUSI cho biết các máy bay MiG-31BM từng phóng tới 6 tên lửa R-37M mỗi ngày nhằm vào lực lượng không quân Ukraine vào cuối năm 2022. Khả năng hoạt động ở độ cao và tốc độ lớn giúp máy bay có thể thực hiện các cuộc tấn công tầm xa mà đối phương khó đáp trả.

Các biến thể MiG-31K mang tên lửa Kinzhal cũng buộc Ukraine phải duy trì cảnh báo trên không mỗi khi những máy bay này cất cánh.

Tuổi đời của MiG-31 cũng ngày càng thể hiện rõ những rủi ro. Một số chiếc đã bị phá hủy hoặc hư hại trong các cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ Nga. Hình ảnh được công bố cho thấy MiG-31 nằm trong số những máy bay bị ảnh hưởng tại Belbek và Crimea.

Những nâng cấp có thể đã giúp MiG-31 kéo dài tuổi thọ

Việc Nga tiếp tục nâng cấp MiG-31 thay vì phát triển một máy bay hoàn toàn mới không nhất thiết chỉ phản ánh thất bại của các chương trình kế nhiệm.

MiG-31BM/BSM đã tiếp nhận nhiều công nghệ từng được phát triển cho MiG-31M, trong khi chi phí vẫn thấp hơn đáng kể so với việc chế tạo một dòng máy bay đánh chặn mới từ đầu.

Cách làm này cũng tương tự quá trình Mỹ tiếp tục duy trì các nền tảng như B-52 và phát triển F-15EX từ thiết kế F-15. Khi một khung máy bay vẫn đáp ứng được nhiệm vụ và có thể tiếp tục nâng cấp, việc kéo dài vòng đời có thể là lựa chọn thực tế hơn so với phát triển một thiết kế hoàn toàn mới.

Mặt khác, những yêu cầu dành cho MiG-41 như khả năng đạt tốc độ Mach 4, hoạt động ở rìa không gian hay đánh chặn vũ khí siêu thanh đòi hỏi những công nghệ rất phức tạp. Việc chưa chế tạo một máy bay như vậy có thể cũng phản ánh những giới hạn về công nghệ, chi phí và nguồn lực.

Nga hiện vẫn có thể tiếp tục sử dụng MiG-31 nhờ kéo dài tuổi thọ khung thân và liên tục nâng cấp hệ thống điện tử, radar cùng vũ khí.

Nhưng cách làm này cũng chỉ có giới hạn. Khung máy bay vẫn phải chịu sự lão hóa vật liệu, trong khi thời gian phục vụ được kéo dài đến những năm 2030. Càng về sau, khoảng cách giữa một chiếc MiG-31 được nâng cấp và một thiết kế đánh chặn hoàn toàn mới sẽ càng trở thành vấn đề.

Nửa thế kỷ sau chuyến bay đầu tiên

MiG-31 thực hiện chuyến bay đầu tiên ngày 16/9/1975 và bắt đầu được đưa vào biên chế năm 1981. Hơn 500 chiếc đã được chế tạo vào giữa những năm 1990, biến đây thành một trong những dòng tiêm kích đánh chặn quan trọng nhất của Liên Xô và Nga.

Năm 1994, MiG-31M từng lập dấu mốc đáng chú ý khi phóng tên lửa R-37 vào mục tiêu ở khoảng cách 300 km. Ba thập kỷ sau, chính dòng máy bay này vẫn đảm nhiệm các nhiệm vụ đánh chặn và tấn công tầm xa, trong khi những chương trình được kỳ vọng thay thế nó lần lượt biến mất.

Sau khoảng 50 năm kể từ chuyến bay đầu tiên, MiG-31 vẫn hoạt động tại các khu vực chiến lược của Nga, từ Bắc Cực đến Crimea. Tuổi đời của nó tiếp tục tăng lên, nhưng một điều khác cũng ngày càng rõ ràng: Nga đã nhiều lần tìm kiếm người kế nhiệm cho Foxhound, song chưa có mẫu máy bay nào thực sự vượt qua được chặng đường từ bản vẽ đến phi đội.