AI tiếp sức cho cuộc chiến bảo vệ thiên nhiên

Theo phóng viên TTXVN tại Đông Nam Á, từ phát hiện sớm nguy cơ cháy rừng đến kiểm đếm động vật hoang dã và lưu giữ dữ liệu nghiên cứu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang giúp các tổ chức bảo tồn thiên nhiên nâng cao hiệu quả giám sát, rút ngắn thời gian xử lý thông tin và ứng phó nhanh hơn với những thách thức môi trường.

Một đàn voi tại vườn quốc gia Serengeti ở Tanzania. Ảnh: AFP/TTXVN

Tại Campuchia, tổ chức phi lợi nhuận Conservation International của Mỹ sử dụng AI phân tích các điểm nóng do vệ tinh phát hiện, sau đó gửi cảnh báo theo thời gian thực tới các đội tuần tra cộng đồng về nguy cơ cháy rừng tại những khu vực hẻo lánh, nhạy cảm về môi trường. Theo bà Ali Swanson, phụ trách AI của tổ chức, công nghệ này giúp lực lượng bảo tồn hành động nhanh hơn và khai thác hiệu quả nguồn dữ liệu thu thập được.

Ở Kenya, tổ chức Save the Elephants ứng dụng công nghệ học máy để phân tích hình ảnh khảo sát động vật hoang dã. Một cuộc khảo sát trên không năm 2017 đã tạo ra khoảng 200.000 hình ảnh, công việc vốn từng cần 9 người làm việc trong 9 tháng để xử lý. Hiện nay, các mô hình AI có thể hoàn thành công việc tương tự chỉ trong vài giờ. Công nghệ này còn giúp phát hiện các cuộc khảo sát truyền thống đã bỏ sót khoảng 1/3 số voi, gần một nửa số ngựa vằn và hươu cao cổ, cùng 3/4 số linh dương oryx.

AI cũng đang hỗ trợ lưu giữ những tư liệu khoa học quý giá. Tại Viện Jane Goodall, các nhà nghiên cứu sử dụng công cụ do Amazon Web Services hỗ trợ để số hóa hàng chục năm ghi chép viết tay về tập tính tinh tinh tại Công viên quốc gia Gombe của Tanzania. Công việc từng được dự tính kéo dài 13-15 năm nay có thể hoàn thành trong khoảng 2 năm.

Những ứng dụng trên cho thấy AI đang mở rộng khả năng nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học. Nhiều tổ chức nhận định lợi ích của công nghệ này hiện lớn hơn chi phí môi trường, bởi AI giúp thực hiện những công việc trước đây rất tốn kém hoặc khó triển khai.

Tuy nhiên, chính các trung tâm dữ liệu vận hành AI lại tiêu thụ lượng điện và nước lớn, đồng thời làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo đến năm 2030, các trung tâm dữ liệu toàn cầu có thể tiêu thụ khoảng 945 terawatt giờ điện mỗi năm; lượng nước sử dụng cũng có thể tăng lên 1.200 tỷ lít mỗi năm.

Để hạn chế tác động này, một số tổ chức đang điều chỉnh cách sử dụng công nghệ. Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) hạn chế các ứng dụng AI tiêu tốn nhiều tài nguyên như tạo video và hình ảnh, đồng thời lưu trữ kết quả truy vấn để tránh xử lý lại những yêu cầu giống nhau. The Nature Conservancy của Mỹ triển khai camera tích hợp AI để phân tích hình ảnh ngay trên tàu cá, thay vì truyền tải lượng lớn video tới các trung tâm dữ liệu tập trung.

Đối với Indonesia, việc ứng dụng công nghệ số vào quản lý rừng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Quốc gia Đông Nam Á này có khoảng 96 triệu ha rừng, chiếm 51% diện tích lãnh thổ và sở hữu diện tích rừng nhiệt đới lớn thứ ba thế giới.

Các nhà nghiên cứu thuộc Đại học IPB của Indonesia đã phát triển module ứng dụng học sâu để đánh giá mức độ nghiêm trọng của cháy rừng và cháy đất. Sử dụng mô hình MobileNetV2, công cụ đạt độ chính xác 88,8% trong thử nghiệm và được tích hợp vào ứng dụng di động phục vụ tuần tra, phòng ngừa cháy rừng. Hệ thống có thể phân loại mức độ thiệt hại dựa trên hình ảnh thực địa, cung cấp dữ liệu phục vụ phục hồi và bảo tồn hệ sinh thái.

Bên cạnh đó, hồi tháng 9 năm nay, Bộ Lâm nghiệp Indonesia và Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) khởi động dự án MERANTI trị giá 4,83 triệu USD nhằm hiện đại hóa hệ thống giám sát rừng quốc gia. Dự án kết hợp dữ liệu thực địa với công nghệ viễn thám để nâng cao độ chính xác và rút ngắn thời gian thu thập thông tin, trong đó ưu tiên cả những khu vực khó tiếp cận như rừng ngập mặn và rừng do cộng đồng quản lý.

Những sáng kiến này cho thấy công nghệ đang trở thành công cụ hỗ trợ ngày càng quan trọng trong bảo vệ thiên nhiên. Tuy nhiên, như các chuyên gia và tổ chức môi trường nhấn mạnh, AI không thể thay thế vai trò của con người. Thách thức là khai thác hiệu quả khả năng của công nghệ, đồng thời kiểm soát chi phí môi trường để AI thực sự đóng góp vào mục tiêu bảo tồn hành tinh.