AI và công nghệ số 'mở đường' cho di sản văn hóa vào nền kinh tế sáng tạo

Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo: Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia” ngày 8/10 tại Hà Nội.

Ngày 8/10, tại Hà Nội, Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo: Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia” diễn ra trong khuôn khổ chuỗi chương trình Vietnam NEXT & Smart City Asia 2026. Sự kiện do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số kết hợp cùng Cục Chuyển đổi số Quốc gia tổ chức, dưới sự bảo trợ của Bộ Khoa học và Công nghệ và Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam.

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên văn hóa phong phú được bồi đắp qua hàng nghìn năm lịch sử – từ di sản, nghệ thuật, âm nhạc, ẩm thực đến kiến trúc, tri thức bản địa và câu chuyện địa phương. Trong kỷ nguyên số, bài toán trọng tâm không dừng lại ở việc bảo tồn nguồn lực sẵn có, mà là sáng tạo trên nền tảng di sản, xác lập và quản trị quyền sở hữu trí tuệ để tạo ra giá trị kinh tế bền vững.

Khi kết hợp với công nghệ số và trí tuệ nhân tạo, một giá trị văn hóa không nhất thiết dừng lại ở một tác phẩm hay sản phẩm đơn lẻ. Một câu chuyện, nhân vật hay chất liệu truyền thống hoàn toàn có thể phát triển đa nền tảng thành phim ảnh, âm nhạc, nội dung số, trò chơi, thương hiệu điểm đến hay sản phẩm tiêu dùng. Đây chính là con đường then chốt để chuyển hóa chất liệu văn hóa thành các "IP Văn hóa" có giá trị thương mại cao, đưa văn hóa Việt Nam đóng góp thiết thực vào nền kinh tế sáng tạo và tự tin tham gia thị trường quốc tế.

Theo các chuyên gia, IP Văn hoá là những sáng tạo được phát triển từ tài nguyên văn hóa, như nhân vật, câu chuyện, tác phẩm, buổi biểu diễn, biểu tượng hay đặc sản địa phương, gắn với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ cụ thể và có chủ sở hữu rõ ràng. Nhờ đó, chúng có thể được khai thác lặp lại qua nhiều ngành, từ giải trí, điện ảnh, hàng tiêu dùng đến du lịch, với sự hỗ trợ của công nghệ, để biến bản sắc văn hóa thành dòng tiền và năng lực cạnh tranh.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số, cho rằng Việt Nam có một nguồn tài nguyên rất lớn – đó là văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Công nghệ số và AI đang tạo ra những phương thức hoàn toàn mới để chúng ta nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, sở hữu và đưa những giá trị đó ra thị trường.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số chia sẻ tại sự kiện.

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Thị Bích Lan, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ; biến tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo; và biến sản phẩm sáng tạo thành giá trị kinh tế, thương hiệu và năng lực cạnh tranh của Việt Nam?

“Chúng tôi kỳ vọng diễn đàn sẽ mở ra sự kết nối giữa cơ quan quản lý – nhà công nghệ – doanh nghiệp – các nhà sáng tạo – chuyên gia văn hóa – chủ sở hữu IP và nhà đầu tư, để cùng hình thành những mô hình mới, những sản phẩm mới và những thị trường mới từ chính các giá trị Việt Nam”, bà Lan nhấn mạnh.

Các chuyên gia nhận định nếu IP công nghệ thường tạo lợi thế từ giải pháp kỹ thuật và khả năng ứng dụng, IP Văn hóa có thể tạo giá trị từ bản sắc, giá trị con người của một quốc gia, câu chuyện sáng tạo và khả năng tạo kết nối cảm xúc với công chúng.

Tuy nhiên, để IP văn hóa sáng tạo thực sự trở thành tài sản, các dự án cần quan tâm đến chiến lược sở hữu trí tuệ ngay từ đầu: xác định chủ thể quyền, bảo hộ các yếu tố sáng tạo, quyền khai thác, cơ chế hợp tác và phân chia lợi ích. Theo các chuyên gia, khi khai thác chất liệu truyền thống, cần phân biệt giữa những giá trị văn hóa được cộng đồng cùng gìn giữ với những yếu tố sáng tạo mới có thể xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Việc phát triển IP Văn hóa Việt Nam vì vậy cần đồng thời khuyến khích đổi mới sáng tạo và tôn trọng quyền, ghi nhận đóng góp cũng như bảo đảm chia sẻ lợi ích công bằng.

Theo các chuyên gia, để IP văn hóa sáng tạo thực sự trở thành tài sản, các dự án cần quan tâm đến chiến lược sở hữu trí tuệ ngay từ đầu: xác định chủ thể quyền, bảo hộ các yếu tố sáng tạo, quyền khai thác, cơ chế hợp tác và phân chia lợi ích.

Trong bối cảnh AI và các nền tảng số đang mở rộng mạnh mẽ khả năng sáng tạo, phân phối và tiếp cận thị trường, năng lực quản trị IP càng trở thành một mắt xích quan trọng của kinh tế sáng tạo Việt Nam.

Thông tin tại sự kiện, ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia nhấn mạnh, năm 2026 là thời điểm bản lề khi Nghị quyết 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Luật Chuyển đổi số đã được ban hành. Chiến lược chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2026–2030 và Chiến lược quốc gia về trí tuệ nhân tạo đã được phê duyệt.

Theo ông Hạnh, nhiệm vụ trọng tâm là đưa các chủ trương trên thành giá trị cụ thể cho người dân và doanh nghiệp: từ thể chế, hạ tầng, dữ liệu, nhân lực đến hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Dữ liệu và AI cần gắn với thể chế, an toàn và trách nhiệm rõ ràng; đổi mới sáng tạo đòi hỏi sự hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường học và đối tác quốc tế. Đồng thời gắn công nghệ với văn hoá và sáng tạo, để tài nguyên văn hoá trở thành năng lực cạnh tranh quốc gia.