PGS.TS Nguyễn Văn Nam: Muốn tăng trưởng 2 con số, người dân phải giàu

PGS.TS Nguyễn Văn Nam (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại, Bộ Công Thương.

Chính phủ công bố kết quả tăng trưởng kinh tế 9 tháng đầu năm đạt 9,01%, đây là dấu hiệu là tích cực cho thấy những nỗ lực trong điều hành, thúc đẩy đầu tư, sản xuất, xuất khẩu và các hoạt động kinh tế đang tạo ra những chuyển biến quan trọng cho tăng trưởng trong những tháng cuối năm và tạo nền tảng cho các mục tiêu phát triển ở giai đoạn tiếp theo.

Trao đổi với Tạp chí Công dân và Khuyến học, PGS.TS Nguyễn Văn Nam (nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thương mại, Bộ Công Thương, nguyên thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng) cho rằng tăng trưởng cao chưa thể phản ánh đầy đủ sức khỏe của nền kinh tế. 

Điều quan trọng hơn là phải nhìn vào chất lượng phía sau mức tăng trưởng đó: nguồn lực được huy động như thế nào, hiệu quả sử dụng vốn đầu tư ra sao, xuất khẩu có thực sự bền vững hay chỉ được thúc đẩy trong ngắn hạn, doanh nghiệp trong nước có đủ sức cạnh tranh và phát triển hay không. 

Đặc biệt, tăng trưởng cuối cùng phải được thể hiện bằng sự cải thiện thu nhập, đời sống và sức mua của người dân. Vì vậy, cần nhìn nhận kết quả 9 tháng không chỉ ở tốc độ tăng trưởng, mà còn ở khả năng tạo dựng một nền tảng đủ vững chắc để nền kinh tế tiếp tục phát triển trong trung và dài hạn.

Không thể chỉ nhìn con số tăng trưởng

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Nam, con số tăng trưởng kinh tế phản ánh một mặt của nền kinh tế, không thể dùng nó để đánh giá đầy đủ sức khỏe của nền kinh tế. "Điều quan trọng là phải nhìn xem tăng trưởng đó được tạo ra như thế nào và những yếu tố tạo ra tăng trưởng có bền vững hay không", ông nói. 

Nếu trong một thời gian nhất định, vốn đầu tư được đưa vào nền kinh tế rất lớn thì điều đó có thể tạo ra tác động tích cực đối với tốc độ tăng trưởng. Tuy nhiên, vấn đề tiếp theo là hiệu quả của nguồn vốn ấy như thế nào. Nếu vốn đầu tư tăng nhưng hiệu quả sử dụng vốn chưa được xác định rõ, thì chưa thể coi đó là nền tảng chắc chắn cho tăng trưởng dài hạn.

Tương tự, xuất khẩu tăng cũng là một tín hiệu tích cực, nhưng cần đặt câu hỏi liệu mức tăng đó có thể duy trì trong nhiều năm hay không. Một nền kinh tế có thể sử dụng những biện pháp trong ngắn hạn để thúc đẩy xuất khẩu, nhưng nếu chỉ tạo ra mức tăng trong một thời điểm thì đó chưa phải là động lực tăng trưởng bền vững.

PGS.TS Nguyễn Văn Nam cho biết, trước đây, khi ở vị trí thành viên Ban Nghiên cứu của Thủ tướng tham gia vào những giải pháp thúc đẩy xuất khẩu trong những năm 1996-1997: Có những thời điểm cuối năm, các bộ, ngành được huy động để tìm giải pháp tăng xuất khẩu, tăng nhập khẩu hoặc tăng nguồn thu ngân sách. 

Những biện pháp như vậy có thể tạo ra kết quả nhanh trong một khoảng thời gian nhất định, nhưng bản chất vẫn là những biện pháp nhất thời. Chẳng hạn khi đó kim ngạch xuất khẩu vẫn chưa đạt thì cần rà xem chỗ nào còn ứ đọng (như dầu thô, gạo…) thì có biện pháp thúc đẩy xuất ra nước ngoài.

Vì vậy, khi nhìn vào tăng trưởng 9 tháng đầu năm, bên cạnh việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cần quan tâm thêm một mặt là tăng trưởng đó có đang tạo ra động lực mới góp phần thúc đẩy nền kinh tế giai đoạn tiếp theo hay không - ông nhấn mạnh.

Cạnh tranh thị trường là cơ chế nuôi dưỡng doanh nghiệp giỏi

Đề cập đến động lực tăng trưởng, PGS.TS Nguyễn Văn Nam cho rằng công nghiệp, đầu tư nước ngoài và vốn đầu tư luôn là là những yếu tố quan trọng. 

Tuy nhiên, nếu muốn tạo ra một nền kinh tế có sức mạnh nội sinh, Việt Nam không thể chỉ dựa vào khu vực đầu tư nước ngoài. Điều quan trọng là phải tạo điều kiện để doanh nghiệp trong nước phát triển, đặc biệt là để các doanh nghiệp vừa và nhỏ, từ các doanh nghiệp này khi lớn lên thành những doanh nghiệp có quy mô và sức cạnh tranh cao hơn.

Theo ông, muốn doanh nghiệp vừa và nhỏ phát triển thành doanh nghiệp lớn thì phải có một môi trường kinh doanh phù hợp, mà trước hết là môi trường kinh tế thị trường và cạnh tranh. "Cạnh tranh là một cơ chế có hai đầu. Một đầu là thải loại những doanh nghiệp làm ăn kém hiệu quả, một đầu là nuôi dưỡng những doanh nghiệp làm ăn giỏi", PGS.TS Nguyễn Văn Nam phân tích.

Đây là điểm rất quan trọng của kinh tế thị trường. Doanh nghiệp yếu sẽ bị đào thải thông qua cạnh tranh, trong khi doanh nghiệp có năng lực sẽ có cơ hội mở rộng. Quá trình này diễn ra một cách tự nhiên thông qua thị trường chứ không phải bằng các quyết định hành chính.

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Nam, nếu thiếu cơ chế cạnh tranh, doanh nghiệp khó có động lực để nâng cao năng suất, đổi mới công nghệ, giảm chi phí và mở rộng quy mô. Khi doanh nghiệp không có môi trường để cạnh tranh bình đẳng, rất khó hình thành những doanh nghiệp lớn có khả năng cạnh tranh ở quy mô khu vực và quốc tế.

Do đó, phát triển doanh nghiệp không chỉ là ban hành thêm các chính sách hỗ trợ, mà quan trọng hơn là phải tạo ra một môi trường mà doanh nghiệp có năng lực thực sự có thể lớn lên bằng chính năng lực của mình.

Cải cách hành chính là cần thiết nhưng chưa đủ

Đánh giá về nền tảng cho tăng trưởng những tháng cuối năm và năm tiếp theo, PGS.TS Nguyễn Văn Nam cho rằng cần nhìn nhận một cách thận trọng.

Theo ông, có thể ghi nhận những cố gắng trong cải cách, đặc biệt là cải cách hành chính. Tuy nhiên, cải cách hành chính mới chỉ là một phần của quá trình đổi mới. Nếu chỉ cải cách thủ tục mà chưa giải quyết những vấn đề căn bản trong cơ chế vận hành nền kinh tế thì chưa thể tạo ra bước chuyển mang tính nền tảng.

Muốn giải quyết căn bản, theo PGS.TS Nguyễn Văn Nam, phải bắt đầu từ đường lối phát triển kinh tế. Đó là xây dựng một nền kinh tế thị trường đầy đủ, hoàn thiện và hiện đại.

"Đầy đủ" nghĩa là cơ chế thị trường phải được vận hành trên các lĩnh vực quan trọng của nền kinh tế. "Hoàn thiện" nghĩa là các yếu tố của thị trường phải được kết nối và vận hành đồng bộ. Còn "hiện đại" là phải theo kịp trình độ phát triển của thế giới.

Nếu chỉ mở cửa từng phần, cải cách từng bước nhỏ mà chưa giải quyết những vấn đề cốt lõi, thì khó tạo ra một nền tảng đủ mạnh cho tăng trưởng dài hạn.

Muốn tiêu dùng tăng, trước hết phải làm cho người dân giàu lên

Trong bối cảnh kinh tế thế giới có nhiều biến động, xuất khẩu và đầu tư có thể chịu những tác động từ bên ngoài, thị trường trong nước được kỳ vọng sẽ đóng góp nhiều hơn vào tăng trưởng.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Văn Nam, không nên chỉ nhìn vào tiêu dùng như một giải pháp độc lập. Muốn tiêu dùng tăng, phải giải quyết từ gốc của vấn đề.

"Gốc của vấn đề là người dân Việt Nam có giàu lên hay không, doanh nghiệp Việt Nam có phát triển được hay không", ông nhấn mạnh.

Nếu người dân thu nhập thấp thì rất khó kỳ vọng sức mua tăng mạnh. Người dân không có tiền thì không thể chỉ bằng các biện pháp kích thích mà khiến tiêu dùng tăng bền vững.

Ngược lại, khi doanh nghiệp phát triển, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập của người lao động, sức mua trong nước sẽ tự nhiên tăng lên. Vì vậy, muốn phát triển thị trường nội địa, trước hết phải phát triển năng lực sản xuất, tạo điều kiện cho doanh nghiệp lớn mạnh và nâng cao thu nhập của người dân.

Theo ông, không nên chỉ nhìn vào "ngọn" là tiêu dùng, mà phải nhìn vào "gốc" là năng lực tạo ra thu nhập.

Tăng trưởng hai con số cần một sự thay đổi từ căn bản

Đặt trong mục tiêu tăng trưởng hai con số của giai đoạn mới, PGS.TS Nguyễn Văn Nam cho rằng không thể chỉ bổ sung một vài giải pháp ngắn hạn. Muốn duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong nhiều năm, phải thay đổi mạnh mẽ môi trường kinh doanh theo hướng kinh tế thị trường đầy đủ, hoàn thiện và hiện đại.

Theo ông, trọng tâm vẫn là tạo ra một cơ chế cạnh tranh thực chất, trong đó doanh nghiệp giỏi được phát triển và doanh nghiệp yếu bị đào thải thông qua thị trường. Khi những doanh nghiệp có năng lực có thể liên tục lớn lên, nền kinh tế mới hình thành được những doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh ở quy mô khu vực và quốc tế.

Vì vậy, tăng trưởng kinh tế 9 tháng đầu năm cần được nhìn nhận như một kết quả đáng ghi nhận, nhưng không nên dừng lại ở việc đánh giá con số. Điều quan trọng hơn là phải nhìn vào chất lượng của tăng trưởng: vốn đầu tư có hiệu quả không, xuất khẩu có bền vững không, doanh nghiệp trong nước có lớn lên không, thu nhập của người dân có được cải thiện không và môi trường cạnh tranh có thực sự thúc đẩy doanh nghiệp phát triển hay không.

Nếu giải quyết được những vấn đề đó, tăng trưởng cao sẽ không còn phụ thuộc vào những biện pháp nhất thời, mà trở thành kết quả của một nền kinh tế có năng lực cạnh tranh, có sức mạnh nội sinh và có nền tảng phát triển bền vững.