AI và công nghệ số: Mở không gian mới cho di sản trở thành tài sản

Sự kiện do Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số phối hợp với Cục Chuyển đổi số Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ) cùng các đơn vị tổ chức.

Việc ứng dụng công nghệ đang đưa các không gian văn hóa có sức hấp dẫn mới cho công chúng. (Ảnh: Chương trình biểu diễn tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám). Ảnh: M.H

Từ tài nguyên văn hóa đến tài sản trí tuệ

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cùng các định hướng chiến lược tại các Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ yêu cầu: Khơi dậy khát vọng phát triển đất nước, phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam; đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học và công nghệ nhằm tạo bứt phá về năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh; hình thành hệ sinh thái văn hóa gắn với môi trường số, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát huy tối đa vai trò của cộng đồng doanh nghiệp.

Các khách mời trao đổi tại Diễn đàn “Công nghệ số và AI trong kiến tạo nền kinh tế sáng tạo - Từ tài nguyên văn hóa đến năng lực cạnh tranh quốc gia”. Ảnh: BTC

Thực tế cho thấy, xu thế hội tụ giữa văn hóa, công nghệ và sáng tạo đang diễn ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết trên phạm vi toàn cầu. Trong đó, công nghệ vừa là công cụ, vừa là môi trường mở đường để văn hóa Việt Nam bước ra thế giới nhanh hơn, rộng hơn và hiệu quả hơn.

Phát biểu tại diễn đàn, bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và Chuyển đổi số, nhận định Việt Nam đang sở hữu một nguồn tài nguyên lớn, đó là văn hóa, di sản, tri thức bản địa và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ, những công cụ mới đang tạo ra phương thức hoàn toàn khác để nhận diện, bảo tồn, sáng tạo, sở hữu và đưa các giá trị văn hóa ra thị trường.

Theo bà Nguyễn Thị Bích Lan, vấn đề cần đặt ra là làm thế nào để công nghệ và AI biến tài nguyên văn hóa thành tài sản trí tuệ (IP); biến tài sản trí tuệ thành sản phẩm sáng tạo; đồng thời biến sản phẩm sáng tạo thành giá trị kinh tế, thương hiệu và năng lực cạnh tranh của Việt Nam.

Bà Nguyễn Thị Bích Lan, Viện trưởng Viện Sáng tạo và chuyển đổi số trình bày tại diễn đàn. Ảnh: BTC

Một nội dung được các chuyên gia nhấn mạnh tại diễn đàn là sự khác biệt giữa IP công nghệ và IP văn hóa. Nếu IP công nghệ thường tạo lợi thế từ những giải pháp kỹ thuật, thì IP văn hóa hình thành giá trị từ bản sắc, câu chuyện, sức hấp dẫn và khả năng kết nối cảm xúc với công chúng.

Về vấn đề này, bà Trần Thị Tám, Giám đốc IPCOM VIETNAM phân tích, từ một nhân vật, câu chuyện hoặc chất liệu dân gian, hoàn toàn có thể phát triển thành nhiều sản phẩm trên các nền tảng khác nhau như phim ảnh, âm nhạc, trò chơi hay thương hiệu điểm đến. Khi được xây dựng bài bản, một giá trị văn hóa không chỉ tồn tại trong không gian bảo tồn mà còn có khả năng tạo ra những trải nghiệm mới, tiếp cận những nhóm công chúng mới và tham gia vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo.

Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra yêu cầu về chiến lược sở hữu trí tuệ. Việc phát triển IP văn hóa cần được tính toán ngay từ đầu, đồng thời bảo đảm sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo với việc tôn trọng quyền lợi của cộng đồng đang gìn giữ di sản.

Từ góc nhìn này có thể thấy, chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa không chỉ là số hóa hiện vật, tư liệu hay dữ liệu mà là quá trình tạo lập một hệ sinh thái để các giá trị văn hóa có thể được khai thác sáng tạo, hình thành sản phẩm, thương hiệu và tài sản trí tuệ, qua đó đóng góp vào phát triển kinh tế.

Hình thành hệ sinh thái văn hóa sáng tạo

Trong khuôn khổ sự kiện, Ban Tổ chức chính thức phát động Giải thưởng Văn hóa Sáng tạo - Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 với thông điệp “Sáng tạo trải nghiệm Việt - Sống nhịp thế giới”.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Ảnh: BTC

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Lan, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số Văn hóa, Thể thao và Du lịch, thành viên Ban Tổ chức, giải thưởng bao quát toàn bộ hành trình từ bảo tồn di sản, phát triển trải nghiệm điểm đến, sáng tạo sản phẩm và nội dung văn hóa đến ứng dụng công nghệ, giáo dục thế hệ trẻ và những đóng góp có sức ảnh hưởng rộng. Cách tiếp cận này nhằm kết nối các mắt xích trong chuỗi giá trị văn hóa, đưa nguồn lực văn hóa trở thành những sản phẩm và giá trị cụ thể trong đời sống.

Đại diện Ban Tổ chức, bà Nguyễn Thanh Giang, Giám đốc Điều hành Mạng lưới Rồng Xanh Fellowship, cho biết mục tiêu của Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 là tìm kiếm, tôn vinh và kết nối các sáng kiến, sản phẩm, IP văn hóa đang làm mới di sản bằng tư duy đương đại và công nghệ.

Các lĩnh vực tham gia được mở rộng từ nghệ thuật, âm nhạc, thiết kế, du lịch, giáo dục STEAM đến những mô hình ứng dụng công nghệ để số hóa văn hóa. Tiêu chí đánh giá tập trung vào 4 trụ cột gồm: Sáng tạo - Công nghệ - Trải nghiệm - Tạo tác động.

Giải thưởng được triển khai qua 2 vòng, gồm: Sơ khảo và chung khảo, với sự tham gia của Hội đồng Cố vấn và Giám khảo là các lãnh đạo, chuyên gia uy tín trong nước và quốc tế, hướng tới bảo đảm tính độc lập, chuyên môn và minh bạch.

Việt Nam Rồng Xanh Awards 2026 gồm 6 hạng mục trọng tâm: Rồng Xanh Di sản, Rồng Xanh Thương hiệu Điểm đến, Rồng Xanh Công nghiệp Văn hóa, Rồng Xanh Đổi mới Sáng tạo, Rồng Xanh STEAM và Rồng Xanh Impact.

Thông qua giải thưởng và sự kết nối của Mạng lưới Rồng Xanh Fellowship, chương trình hướng tới từng bước hình thành một nền tảng văn hóa sáng tạo Việt Nam. Tại đó, các dự án, IP, nhà sáng tạo, doanh nghiệp, chuyên gia, nhà đầu tư, công nghệ, địa phương và thị trường có thể được kết nối với nhau.

Bà Nguyễn Thanh Giang khẳng định, đây được xem là hướng đi nhằm tạo dựng một hệ sinh thái thay vì chỉ hình thành những dự án riêng lẻ. Khi các nhà sáng tạo có thể tiếp cận công nghệ, doanh nghiệp, nguồn vốn và thị trường; khi các giá trị di sản được bảo vệ bằng cơ chế sở hữu trí tuệ; khi công nghệ được đặt trong mối quan hệ với văn hóa và cộng đồng, nguồn tài nguyên văn hóa sẽ có thêm điều kiện để phát triển thành những sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh.

Từ những trao đổi tại diễn đàn có thể thấy, công nghệ số và AI đang mở ra một cách tiếp cận mới đối với nguồn lực văn hóa. Di sản không chỉ được nhìn nhận ở giá trị cần bảo tồn, mà còn có thể trở thành điểm khởi đầu cho những sáng tạo mới, những trải nghiệm mới và những sản phẩm mới.