AI và nguy cơ 'cưỡng chế ngầm' – Phần 2: Pháp luật Việt Nam đang thiếu gì?

Luật AI và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân chưa liên thông

Luật AI năm 2025 của Việt Nam tiếp cận quản lý AI chủ yếu theo hướng quản trị rủi ro và trách nhiệm của các chủ thể phát triển, cung cấp và triển khai hệ thống.

Luật quy định việc phân loại hệ thống AI theo mức độ rủi ro, đặt ra các nghĩa vụ về minh bạch, an toàn và trách nhiệm giải trình, đồng thời cấm các hành vi lạm dụng AI để xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Tuy nhiên, trong toàn bộ cấu trúc của luật, không có điều khoản nào ghi nhận quyền của cá nhân được từ chối để AI ra quyết định hoặc can thiệp trực tiếp đến mình, cũng như không thiết lập cơ chế yêu cầu thay thế hoặc xem xét lại bằng quyết định của con người.

Ngay cả đối với các hệ thống AI rủi ro cao, các nghĩa vụ pháp lý vẫn chủ yếu hướng đến quản lý hành chính và trách nhiệm của bên triển khai, mà chưa mở rộng sang quyền lựa chọn của người bị tác động.

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 đã bước đầu ghi nhận quyền phản đối việc xử lý dữ liệu cá nhân bằng phương thức tự động. Tuy nhiên, quyền này vẫn được thiết kế trong phạm vi xử lý dữ liệu, chứ chưa mở rộng thành quyền từ chối quyết định tự động do AI tạo ra, kể cả trong trường hợp dữ liệu được xử lý hợp pháp.

Sự thiếu liên thông giữa Luật AI và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân dẫn đến một khoảng trống đáng kể trong việc bảo vệ quyền tự chủ của cá nhân. Trong thực tiễn, cá nhân có thể rơi vào tình trạng “cưỡng chế ngầm của công nghệ”, khi việc từ chối AI đồng nghĩa với việc bị loại khỏi các dịch vụ hoặc quy trình thiết yếu trong đời sống kinh tế - xã hội.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, mặc dù được thiết kế dưới các hình thức khác nhau, nhiều hệ thống pháp luật đều thừa nhận rằng cá nhân không thể bị đặt hoàn toàn dưới sự chi phối của quyết định tự động, đặc biệt trong các tình huống có hệ quả pháp lý hoặc tác động đáng kể.

Tại Liên minh châu Âu, Quy định chung về bảo vệ dữ liệu (GDPR) ghi nhận quyền của cá nhân không bị ràng buộc bởi một quyết định chỉ dựa trên xử lý tự động, trừ một số ngoại lệ nhất định.

Đạo luật AI của EU (AI Act) tiếp tục củng cố nguyên tắc này bằng việc bắt buộc thiết lập cơ chế giám sát và can thiệp của con người đối với các hệ thống AI rủi ro cao.

Tại Mỹ, quyền từ chối AI chưa được ghi nhận ở cấp độ liên bang, nhưng đã xuất hiện trong pháp luật của một số bang thông qua các đạo luật về quyền riêng tư của người tiêu dùng, cho phép cá nhân “opt-out” khỏi một số hình thức ra quyết định tự động.

Trong khi đó, Nhật Bản và Hàn Quốc áp dụng mô hình thận trọng hơn, theo đó cá nhân có quyền yêu cầu một con người xem xét lại quyết định do hệ thống AI đưa ra. Mô hình này không trao quyền từ chối tuyệt đối, nhưng vẫn bảo đảm rằng AI không phải là chủ thể ra quyết định cuối cùng trong các tình huống nhạy cảm.

Vì sao Việt Nam cần ghi nhận quyền từ chối AI?

Việc ghi nhận quyền từ chối bị xử lý bởi AI không nhằm phủ nhận vai trò của công nghệ, mà là điều kiện để AI được xã hội chấp nhận một cách bền vững. Nếu cá nhân không có khả năng lựa chọn hoặc can thiệp, nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm” có nguy cơ chỉ dừng lại ở cấp độ tuyên ngôn chính sách.

Từ góc độ lập pháp, việc bổ sung quyền này sẽ giúp hoàn thiện cấu trúc bảo vệ quyền con người trong Luật AI, đồng thời tăng tính tương thích của pháp luật Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế về quản trị AI có trách nhiệm.

Từ góc độ kinh tế - xã hội, cơ chế “opt-out” hợp lý sẽ góp phần tăng tính tin cậy, giảm xung đột xã hội và nâng cao mức độ chấp nhận của người dân đối với các ứng dụng AI.

Thay vì thiết kế một khuôn khổ pháp lý phức tạp ngay từ đầu, Việt Nam có thể bắt đầu từ những nguyên tắc cốt lõi nhằm bảo đảm quyền lựa chọn của cá nhân trong môi trường AI.

Trước hết, cần ghi nhận rõ quyền từ chối việc áp dụng AI trong các trường hợp có hệ quả pháp lý hoặc tác động đáng kể đến đời sống của cá nhân. Song song đó, pháp luật nên thiết lập cơ chế cho phép cá nhân yêu cầu con người xem xét lại các quyết định do AI đưa ra, như một bảo đảm tối thiểu cho quyền tự chủ.

Yêu cầu minh bạch cũng cần được đặt ra, theo đó các tổ chức phải thông báo rõ khi AI được sử dụng và có ảnh hưởng trực tiếp đến cá nhân. Bên cạnh đó, việc tăng cường sự liên thông giữa Luật AI và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân là cần thiết để bảo vệ cá nhân không chỉ ở khâu xử lý dữ liệu, mà cả ở khâu ra quyết định.

Cuối cùng, có thể cân nhắc áp dụng cơ chế đánh giá tác động nhân quyền đối với các hệ thống AI trong những lĩnh vực rủi ro cao như tài chính, y tế hay hành chính công.

AI đang thay đổi cách xã hội vận hành và ra quyết định. Tuy nhiên, nếu cá nhân không có quyền từ chối hoặc can thiệp, sự thay đổi này có thể đi chệch khỏi nguyên tắc nền tảng: con người phải là trung tâm.

Quyền “từ chối AI” vì vậy không chỉ là một lựa chọn công nghệ, mà là một bảo đảm pháp lý cho quyền tự chủ, nhân phẩm và sự công bằng trong kỷ nguyên số. Nếu không được ghi nhận kịp thời, “cưỡng chế ngầm của công nghệ” sẽ ngày càng trở nên phổ biến - và khi đó, quyền lựa chọn của con người có nguy cơ chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa.

Nếu nguyên tắc “lấy con người làm trung tâm” là nền tảng của quản trị AI có trách nhiệm, thì quyền từ chối bị xử lý bởi AI chính là công cụ pháp lý để nguyên tắc đó được hiện thực hóa trong đời sống.

(*) Tiến sĩ Luật, Giảng viên Trường Đại học Kinh tế - Luật, ĐHQG TPHCM
Các quan điểm nêu trong bài là của tác giả, không phản ánh quan điểm của cơ quan nơi tác giả công tác.