AI vào cuộc, hết thời 'lách luật' bằng dòng tiền

Trong bối cảnh kinh tế số bùng nổ, phương thức kinh doanh và tiêu dùng đã thay đổi căn bản. Những giao dịch xuyên biên giới, thương mại điện tử và thanh toán không tiền mặt phát triển với tốc độ chóng mặt, tạo ra thách thức lớn cho phương thức quản lý thuế truyền thống vốn chỉ dựa trên hồ sơ kê khai.

Ngành thuế đang ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để phân tích dữ liệu, dòng tiền... nhằm sớm phát hiện gian lận thuế.

Để bắt kịp xu hướng thế giới, ngành thuế đã chuyển dịch mạnh mẽ sang quản lý dựa trên phân tích dòng tiền. Ông Đặng Ngọc Minh, Phó cục trưởng Cục Thuế, cho biết cơ quan này hiện đã nắm thông tin của khoảng 250 triệu tài khoản ngân hàng, trong đó có 200 triệu tài khoản cá nhân. Đây là nguồn dữ liệu khổng lồ giúp xác định nghĩa vụ thuế thực tế, thay vì chỉ tin vào những con số trên hóa đơn.

Dữ liệu từ ngân hàng kết hợp với hóa đơn điện tử tạo nên một hệ sinh thái thông tin hoàn chỉnh. Cơ quan thuế sẽ lấy hóa đơn làm căn cứ đối chiếu với dòng tiền luân chuyển qua hệ thống ngân hàng, ví điện tử và các đơn vị vận chuyển. Sự phối hợp này giúp nhận diện chính xác các trường hợp phát sinh doanh thu lớn nhưng không kê khai hoặc kê khai thiếu.

Ngành thuế không giám sát thủ công hay máy móc mọi giao dịch cá nhân mà tập trung ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn để sàng lọc rủi ro. Hệ thống phân tích thông minh sẽ tự động quét dữ liệu, chỉ "gọi tên" những trường hợp có dấu hiệu bất thường, nghi vấn trốn thuế hoặc rửa tiền.

Một trong những vũ khí sắc bén nhất là ứng dụng cảnh báo hệ số K và phân tích chuỗi đồ thị (Graph analysis). Công nghệ này cho phép cơ quan thuế phác họa sơ đồ mối quan hệ mua bán giữa các doanh nghiệp, từ đó phát hiện ra các vòng xoáy hóa đơn khép kín. Đây là cơ sở để triệt phá các chuỗi doanh nghiệp "ma" được lập ra chỉ nhằm mục đích xuất hóa đơn khống để trục lợi hoàn thuế.

Thực tế tại TP.HCM đã chứng minh hiệu quả của công nghệ khi chỉ trong thời gian ngắn, cơ quan chức năng đã rà soát hơn 45.000 người nộp thuế thuộc diện cảnh báo. Kết quả là hàng trăm trường hợp bị cưỡng chế ngừng sử dụng hóa đơn, hàng nghìn doanh nghiệp bị phát hiện không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, giúp thu hồi hàng nghìn tỷ đồng cho ngân sách.

Qua công tác phân tích dữ liệu, ngành thuế đã chỉ ra những chiêu trò phổ biến nhằm trục lợi như việc mua bán hóa đơn khống giữa các công ty không có hoạt động sản xuất thực tế. Nhiều đối tượng còn lập ra các chuỗi giao dịch giả nhằm nâng khống giá trị hàng hóa, tăng số thuế được khấu trừ hoặc hợp thức hóa nguồn gốc hàng lậu.

Đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản, tình trạng giao dịch "hai giá" đang dần bị kiểm soát chặt chẽ hơn. Các chuyên gia pháp lý đề xuất cần xây dựng cơ chế liên thông dữ liệu giữa tổ chức công chứng, ngân hàng và cơ quan thuế để đối chiếu giá trị kê khai với dòng tiền thanh toán thực tế, đảm bảo tính minh bạch cho thị trường.

Theo đề xuất mới của Bộ Tài chính, trách nhiệm của các ngân hàng thương mại và tổ chức trung gian thanh toán sẽ ngày càng cao hơn. Các đơn vị này không chỉ cung cấp thông tin cơ bản mà còn phải báo cáo về số dư, giá trị giao dịch và các dấu hiệu đáng ngờ theo quy định về phòng chống rửa tiền.

Trước sự thắt chặt này, lời khuyên từ các chuyên gia dành cho người kinh doanh là nên tách bạch tài khoản cá nhân và tài khoản kinh doanh. Việc minh bạch hóa dòng tiền, sử dụng phần mềm quản lý và đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn là tấm vé thông hành để phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Ngành thuế khẳng định việc ứng dụng AI và kết nối dữ liệu liên ngành không nhằm mục đích gây khó dễ cho người dân mà để tạo ra một môi trường kinh doanh công bằng. Khi mọi giao dịch đều để lại "dấu vết" kỹ thuật số, sự trung thực trong kê khai thuế trở thành lựa chọn duy nhất để tránh các chế tài xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.