AI với 'công đường' - Kỳ 4: Câu chuyện 'Thẩm phán robot' nơi phòng xử Châu Âu

Hà Lan, Pháp có những phòng thí nghiệm của tư pháp số, Estonia nổi tiếng với câu chuyện “Thẩm phán robot”… Cùng với đó, những lớp kiểm soát đặc biệt được xây dựng để bảo đảm quyền phán quyết vẫn thuộc về con người.

AI tiến từ “công cụ” đến “trợ lý”

Ngay từ khi xây dựng Hiến chương đạo đức năm 2018, Ủy ban Châu Âu về Hiệu quả tư pháp (CEPEJ) đã liệt kê nhiều khả năng ứng dụng AI trong tư pháp, trong đó có hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, dự đoán kết quả tranh tụng, quản lý vụ án, phân loại đơn và phân tích hoạt động của Tòa án.

Đến nay, chính CEPEJ đã tập hợp những ví dụ thực tiễn từ nhiều quốc gia như Áo, Anh và Wales, Pháp, Latvia và Hà Lan để nghiên cứu cách AI được đưa vào hệ thống tư pháp.

Điều đó cho thấy một sự thật không thể đảo ngược là AI đã bước rất nhanh vào công đường. Vấn đề còn lại, AI được phép bước đến đâu?

AI hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp và phân tích dữ liệu

Trong hệ thống tư pháp, giá trị hấp dẫn nhất của AI là ở khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong tích tắc, rà hàng nghìn văn bản để tìm những vụ án có tình tiết tương đồng, giúp phân loại hồ sơ theo lĩnh vực, mức độ phức tạp. AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu về thời gian giải quyết án, từ đó giúp Tòa án nhận diện những “điểm nghẽn” trong quy trình.

Trong nền tư pháp phải xử lý hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn vụ việc, chúng có thể tạo ra sự khác biệt rất lớn.

CEPEJ cho biết các hệ thống AI đã được nghiên cứu và phát triển để hỗ trợ các chuyên gia pháp lý thực hiện nghiên cứu pháp luật, hỗ trợ quản lý vụ án, phân loại đơn và đánh giá hiệu quả hoạt động của Tòa án.

Đây chính là thời điểm cần đặt ra câu hỏi khó hơn: Nếu AI ngày càng làm được nhiều việc của một Thẩm phán, điều gì còn lại dành riêng cho con người? Câu trả lời của Châu Âu rất rõ là quyền phán quyết.

Hà Lan, Pháp và những phòng thí nghiệm của tư pháp số

CEPEJ từng đưa Hà Lan vào nhóm những quốc gia có kinh nghiệm thực tiễn đáng chú ý về AI trong tư pháp. Các chuyên gia của Hội đồng Tư pháp Hà Lan đã trình bày về những thách thức và cơ hội của AI đối với hệ thống tư pháp nước này.

Pháp cũng là một trường hợp đáng chú ý. Tại đây, khái niệm “tư pháp dự đoán” (predictive justice) từng tạo ra những cuộc tranh luận mạnh mẽ. Nếu máy móc có thể phân tích một lượng lớn bản án trong quá khứ và nhận diện các mô hình, liệu nó có thể dự đoán một vụ án mới sẽ được giải quyết như thế nào?

Câu hỏi ấy hấp dẫn về mặt công nghệ nhưng lại chạm đúng vào vùng nhạy cảm nhất của quyền tư pháp.

Một vụ án không đơn giản như một phép tính toán học. Hai vụ án có thể giống nhau về nhiều tình tiết nhưng khác nhau ở một chi tiết nhỏ. Một lời khai có thể thay đổi cách đánh giá chứng cứ, một hoàn cảnh đặc biệt có thể khiến Thẩm phán phải nhìn vụ việc theo góc độ hoàn toàn khác.

Dù công nghệ phát triển đến đâu, quyền đánh giá chứng cứ, giải thích pháp luật và đưa ra phán quyết cuối cùng vẫn thuộc về Thẩm phán.

Bởi vậy, chính CEPEJ đã cảnh báo về những giới hạn của các công cụ “predictive justice” và yêu cầu chúng phải được đặt trong khuôn khổ những nguyên tắc bảo vệ quyền con người, quyền riêng tư và sự độc lập của tư pháp.

Máy có thể nhìn thấy những gì đã xảy ra nhưng công lý còn phải quyết định điều gì nên xảy ra. Đó chính là khoảng cách thuật toán chưa thể bước qua.

Estonia và câu chuyện “Thẩm phán robot”

Trong hành trình số hóa tư pháp ở Châu Âu, Estonia từng gây chú ý đặc biệt với ý tưởng phát triển một hệ thống AI có thể xử lý một số tranh chấp dân sự nhỏ.

Năm 2019, Bộ Tư pháp Estonia được đưa tin đang nghiên cứu ý tưởng về một “robot judge” có khả năng giải quyết các vụ tranh chấp nhỏ, với mục tiêu giảm tải cho hệ thống Tòa án.

Theo ý tưởng được công bố thời điểm đó, hệ thống AI có thể tự động phân tích dữ liệu, đối chiếu các tình tiết với luật và án lệ để đưa ra kết quả, trong khi Thẩm phán con người vẫn có quyền xem xét lại nếu một bên không đồng ý.

Trụ sở Tòa án Tối cao Cộng hòa Estonia

Câu chuyện nhanh chóng trở thành biểu tượng cho tham vọng đưa AI vào công lý. Thế nhưng, chính vì thế, nó đặt ra một câu hỏi đến nay vẫn chưa có câu trả lời: Nếu một thuật toán có thể giải quyết một vụ tranh chấp nhỏ, tại sao không để nó giải quyết những vụ việc lớn hơn? Ranh giới ở đâu?

Đó chính là điểm mà triết lý của Châu Âu trở nên đặc biệt đáng chú ý. AI có thể được giao những nhiệm vụ có tính lặp lại, hỗ trợ xử lý dữ liệu hoặc giảm tải hành chính. Thế nhưng càng tiến gần đến quyết định ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của con người, yêu cầu về sự giám sát của con người càng phải nghiêm ngặt.

Vì vậy, câu chuyện “robot judge” của Estonia nên được nhìn nhận như một cuộc thử nghiệm và tranh luận về giới hạn tự động hóa, chứ không phải bằng chứng rằng máy móc đã thực sự thay thế Thẩm phán.

Chiếc “phanh” được đặt ngay trong lòng công nghệ

Điều đáng chú ý nhất trong cách tiếp cận của Châu Âu không phải là họ có bao nhiêu công cụ AI, mà là họ đặt bao nhiêu chiếc “phanh” lên những công cụ đó.

Tháng 12/2025, CEPEJ chính thức thông qua Guidelines on the use of generative AI for courts - Hướng dẫn về sử dụng AI tạo sinh cho các Tòa án. Văn kiện được thông qua tại phiên họp toàn thể lần thứ 45 của CEPEJ ở Strasbourg ngày 4-5/12/2025.

Đây là một bước phát triển đáng chú ý. Bộ hướng dẫn mới cho thấy Châu Âu đang chuyển sang một giai đoạn cụ thể hơn: làm thế nào để những nguyên tắc đã được xác lập có thể được vận hành khi AI tạo sinh trở thành công cụ phổ biến.

Trụ sở Toà án Tối cao Tây Ban Nha

CEPEJ xây dựng một khuôn khổ để công nghệ có thể được sử dụng một cách có trách nhiệm nhưng AI không được quyết định thay con người.

Từ chiếc ghế của Thẩm phán nhìn ra kỷ nguyên AI

Có lẽ đây chính là hình ảnh dễ hiểu nhất để nói về toàn bộ triết lý của Châu Âu. Phòng làm việc của Thẩm phán có thể xuất hiện một “trợ lý số” đủ sức đọc hàng nghìn trang hồ sơ, tìm kiếm hàng chục nghìn bản án và chỉ ra những điểm con người có thể bỏ sót. Sau khi tất cả những việc đó hoàn thành, quyền phán quyết vẫn thuộc về con người.

Bởi bản án là sự phán xét được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, trên cơ sở chứng cứ, tranh tụng, hoàn cảnh cụ thể của con người và trách nhiệm pháp lý của người ra quyết định.

AI có thể giúp Thẩm phán nhìn thấy nhiều dữ liệu hơn nhưng điều đó không đồng nghĩa với nhìn thấy công lý. Đó chính là lý do Châu Âu chấp nhận để AI bước vào công đường nhưng giữ khoảng cách an toàn với chiếc ghế của Thẩm phán.

Và có lẽ, trong kỷ nguyên máy móc ngày càng “giỏi” bắt chước cách con người suy nghĩ, câu hỏi quan trọng nhất của nền tư pháp là “Con người có đủ tỉnh táo để không trao cho AI quyền lực mà chính con người phải chịu trách nhiệm hay không?”

(Còn tiếp…)

(Bài viết được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu, đối chiếu các văn kiện, hướng dẫn chính thức của CEPEJ cùng các tài liệu nghiên cứu quốc tế về ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực tư pháp)