Alaska - Mạch sống của sông băng

Trong hải trình bằng du thuyền qua Vịnh sông Băng (Glacier Bay), tôi nhận ra vẻ đẹp của Alaska không chỉ nằm ở những dòng sông băng khổng lồ vẫn âm thầm dịch chuyển, mà còn ở cách chúng khiến hàng nghìn con người trên một con tàu náo nhiệt tự nhiên chậm lại, nói nhỏ hơn và nhìn lâu hơn. Trước thiên nhiên trác tuyệt, con người không biến mất, chỉ bỗng hiểu rõ hơn vị trí của mình.

Có những dòng sông không mang tiếng nước. Chúng chảy bằng sức nặng của băng, bằng thời gian tích tụ qua hàng nghìn năm và bằng những chuyển động chậm đến mức mắt người không thể nhận ra. Chỉ khi đứng thật lâu trước một sông băng ở Alaska, tôi mới cảm nhận được vì sao người ta gọi đó là “dòng sông”.

Bạn nhìn thấy gì trong dải băng trắng xanh trước mặt? Một khối băng khổng lồ? Một phông nền ngoạn mục cho những bức ảnh du lịch? Không hẳn, đó là một dòng sông băng và nó vẫn đang chuyển động.

Từ xa, sông băng hiện lên như một bức tường trắng xanh đồ sộ giữa núi, biển và mây trời. Vẻ tĩnh lặng ấy rất dễ đánh lừa thị giác. Thực ra, băng chưa bao giờ đứng yên. Nó được hình thành từ những lớp tuyết tích tụ qua nhiều mùa, bị nén chặt rồi kết tinh thành băng. Khi đủ dày và đủ nặng, khối băng bắt đầu trượt xuống dưới tác động của trọng lực. Chuyển động ấy diễn ra rất chậm, nhưng đủ bền bỉ để bào mòn đá, mở thung lũng, khoét sâu các vịnh hẹp và từng bước định hình diện mạo của cả một vùng đất.

Điều đặc biệt là tất cả diễn ra trong gần như tuyệt đối im lặng. Sông băng không chảy ào ạt như những dòng sông quen thuộc. Nó dịch chuyển bằng nhịp của thời gian địa chất: Nhịp tuyết nén thành băng, nhịp những khe nứt âm thầm mở rộng và nhịp những đường rìa trắng xanh lặng lẽ lùi xa theo năm tháng.

Trong hình dung của nhiều người, Alaska là miền đất của tuyết trắng, gấu nâu, cá hồi, rừng thông và những chuyến du thuyền giữa khung cảnh hùng vĩ. Nhưng hành trình đến đây khiến tôi nhận ra vẻ đẹp lớn nhất của Alaska không chỉ nằm ở sự đồ sộ của thiên nhiên mà còn ở cảm giác mọi thứ vẫn đang vận động ngay trước mắt mình. Một chuyển động rất chậm, rất sâu và đủ lặng để buộc con người phải chậm lại mới có thể cảm nhận được.

Alaska không chỉ là vẻ đẹp để chiều lòng du khách. Thiên nhiên nơi đây không tồn tại để làm phông nền cho con người. Trước những dòng sông băng, người ta tự nhiên bước chậm hơn, nhìn lâu hơn vào màu xanh lạnh của băng, những vệt đá xám, mặt nước phẳng lặng và cả những khoảng đất nơi băng đã rút đi. Thiên nhiên không hiền cũng chẳng dữ, chỉ lặng lẽ tồn tại trong một trật tự rộng lớn hơn rất nhiều so với những gì con người có thể cảm nhận.

Khúc dạo đầu ấm áp trước miền băng giá

Với du lịch tàu biển, hành trình không đợi đến khi con tàu cập cảng đầu tiên mới bắt đầu. Nó khởi đầu ngay từ khoảnh khắc du khách bước qua cầu dẫn, rời đất liền phía sau để bước vào một nhịp sống khác: Nhịp của biển trời, của những boong tàu rộng mở, những bữa ăn kéo dài trong tiếng sóng, các buổi biểu diễn buổi tối và những cuộc gặp gỡ tình cờ giữa những con người vốn chưa từng quen biết.

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều nhà nghiên cứu về du lịch cho rằng, với du lịch tàu biển, chính con tàu đã trở thành một điểm đến. Nó không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn là một khu nghỉ dưỡng nổi, nơi trải nghiệm được thiết kế liên tục từ lúc khởi hành đến khi kết thúc hành trình. Chiều hôm ấy, khi con tàu rời Seattle hướng về Alaska, điều đó hiện lên rất rõ.

Thành phố ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương dần lùi vào gió. Những bến cảng, cần cẩu và dãy nhà ven biển nhỏ dần về phía đuôi tàu. Trên các tầng boong, không khí ngày càng sôi động. Nhạc vang lên, hành khách đứng kín lan can. Người vẫy tay, người nâng ly chúc mừng, người mải mê quay video hay chụp những bức ảnh đầu tiên của chuyến đi. Cũng có những người chỉ lặng im nhìn thành phố xa dần, nhưng ánh mắt và nụ cười đã nói thay cho sự háo hức. Người ta không cần trò chuyện nhiều; chỉ một nụ cười, một cái gật đầu hoặc cùng hướng mắt về đường chân trời cũng đủ để tạo nên cảm giác đang chia sẻ một khởi đầu. Con tàu rời đất liền, nhưng chính khoảnh khắc ấy lại kéo những người xa lạ đến gần nhau hơn.

Khi tàu còn gần bờ, con người vẫn là nhân vật chính. Tiếng nhạc, tiếng cười, những khuôn hình selfie và những ly đồ uống trong gió biển tạo nên bầu không khí của một kỳ nghỉ. Nhưng càng đi xa đất liền, thiên nhiên càng dần giành lại vị trí trung tâm. Biển mở rộng hơn, bầu trời hạ thấp hơn và gió cũng lạnh hơn. Khi con tàu tiến gần Vịnh sông Băng, tôi có cảm giác hải trình đang bước sang một chương khác. Một chương mà ở đó, mọi sân khấu của con người, dù rực rỡ đến đâu, cũng phải nhường ánh sáng cho những dòng sông băng.

Và cũng từ khoảnh khắc ấy, câu hỏi ban đầu lại trở về: Trước một dải băng trắng xanh khổng lồ, điều chúng ta thực sự đang nhìn thấy là gì?

Nơi lặng im kể chuyện

Buổi sáng ở Vịnh sông Băng (Glacier Bay) bắt đầu bằng một thứ ánh sáng rất khác. Không rực rỡ như trong những tấm áp phích quảng bá du lịch, bầu trời phủ một màu xám nhạt, ánh sáng như được lọc qua mây, nước và băng. Gió trên boong tàu mạnh hơn, buộc mọi người kéo cao khóa áo, đội thêm mũ, quấn thêm khăn. Điện thoại và máy ảnh vẫn sẵn trên tay, nhưng có những khoảnh khắc người ta quên cả bấm máy, bởi khung cảnh trước mắt dường như không thể gói trọn trong một khuôn hình.

Glacier Bay không giống một cảng ghé thông thường. Không có cảnh xuống tàu, đi bộ vào phố, tìm quán cà phê hay đứng dưới một biển tên địa danh để check-in. Theo lịch trình, khoảng 9 giờ 25 tàu đến Margerie Glacier, gần trưa tiếp tục đến Lamplugh Glacier. Nhưng “đến” ở đây không có nghĩa là cập bến. Con tàu chậm lại giữa vùng nước lạnh rồi xoay trọn một vòng 360 độ, để hành khách ở bất kỳ phía nào của boong tàu cũng có thể đứng yên tại chỗ mà ngắm nhìn nhân vật chính của đại cảnh trác tuyệt ấy. Một cuộc gặp gỡ không bắt tay, chỉ lặng lẽ.

Theo Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ (National Park Service - NPS), cách đây khoảng 250 năm, toàn bộ Glacier Bay từng nằm dưới một dòng sông băng thủy triều khổng lồ. Từ khoảng năm 1750, khối băng bắt đầu rút dần về phía đầu vịnh và đến nay đã lùi gần 100 km. Vùng nước mênh mông mà du khách đi qua hôm nay chính là dấu tích của hành trình ấy. Nơi băng từng bao phủ giờ trở thành mặt nước, bờ đá, rồi theo thời gian là rêu, cây bụi, rừng non và những hệ sinh thái mới. Glacier Bay vì thế không chỉ là một thắng cảnh mà còn là cuốn biên niên sử sống động về sự vận động của Trái đất.

Giữa không gian ấy, Margerie Glacier hiện ra ở cuối vịnh Tarr Inlet như một bức tường băng trắng xanh sừng sững đổ xuống mặt nước. Từ xa, nó gợi cảm giác vừa giống một thác nước bị đóng băng giữa chừng, vừa giống một dòng sông trắng đang dừng lại ngay trước khi hòa vào biển. Nhưng càng quan sát lâu, càng thấy Margerie không hề tĩnh tại.

Trên mặt băng là những đường nứt, nếp gãy, những dải màu xanh thẫm xen lẫn các vệt đá xám và lớp trầm tích bị cuốn theo trong quá trình dịch chuyển. Mỗi chi tiết đều cho thấy đây không phải một khối băng bất động, mà là một dòng sông vẫn âm thầm chảy.

Theo NPS, Margerie Glacier dịch chuyển khoảng 2.000 feet mỗi năm, tương đương gần 6 feet mỗi ngày. Nghĩa là trong lúc du khách đứng trên boong tàu ngắm nhìn, chụp ảnh hay xuýt xoa trước vẻ tĩnh lặng của cảnh vật, dòng sông băng ấy vẫn đang chậm rãi tiến về phía biển. Chuyển động ấy quá chậm để mắt người nhận ra, nhưng đủ bền bỉ để bào mòn đá, cuốn theo bùn cát và trầm tích, rồi tạo nên những tảng băng trôi khi phần cuối của sông băng vỡ xuống mặt nước.

Điều khiến tôi ấn tượng nhất lại là màu sắc của Margerie. Đó không phải là màu xanh của bầu trời hay mặt biển, mà là một thứ xanh lạnh, sâu và gần như phát sáng từ bên trong khối băng. Một màu xanh vừa cuốn hút vừa tạo cảm giác phải giữ khoảng cách, như nhắc rằng thiên nhiên không cần dịu dàng mới trở nên quyến rũ.

Trên tàu, nhiều người kiên nhẫn chờ khoảnh khắc băng vỡ - hiện tượng các nhà địa chất gọi là “glacier calving”, khi một mảng băng lớn tách khỏi sông băng và rơi xuống mặt nước. Mỗi lần như vậy, tiếng băng đổ vang vọng giữa vịnh, kéo theo những đợt sóng lan ra và tiếng reo thích thú của du khách. Nhưng điều tôi nhớ nhất không phải là tiếng băng đổ hay tiếng reo vang lên ngay sau đó, mà là sự thay đổi trong đám đông. Không cần ai nhắc, tiếng nói trên boong tự nhiên nhỏ lại. Những người vừa còn gọi nhau tìm góc chụp bỗng kiên nhẫn đứng yên lâu hơn. Có những khoảnh khắc điện thoại và máy ảnh vẫn cầm trên tay, nhưng người ta quên cả bấm máy.

Con tàu vẫn đồ sộ nhưng trước vách băng và mặt nước mênh mông, nó bỗng trở nên nhỏ lại. Cùng với con tàu, con người cũng nhỏ lại không phải trong cảm giác bị khuất phục, mà trong ý thức rằng mình chỉ là vị khách ghé qua. Sông băng đã ở đó từ rất lâu trước khi chúng tôi đến và vẫn tiếp tục hành trình của nó sau khi con tàu rời đi.

Rời Margerie, con tàu tiếp tục đưa chúng tôi đến Lamplugh Glacier. Nếu Margerie gây ấn tượng bởi mặt băng trắng xanh trải rộng trước mũi tàu, thì Lamplugh lại gợi cảm giác trầm mặc hơn. Băng, đá, núi và những lớp trầm tích đan xen vào nhau, tạo nên một cảnh quan có chiều sâu, như thể mọi chuyển động đều đang diễn ra từ sâu trong lòng đất.

Theo Cơ quan Công viên Quốc gia Hoa Kỳ, Lamplugh Glacier dài hơn 19 dặm, rộng khoảng 0,9 dặm, mặt băng cao khoảng 165 feet và dịch chuyển khoảng 0,75–1 foot, tức chừng 23–30 cm, mỗi ngày. Những con số ấy không chỉ cho thấy quy mô của dòng sông băng, mà còn nhắc rằng, dù chậm đến đâu, nó vẫn không ngừng vận động.

Lamplugh không mang màu trắng tinh khôi như trong những tấm bưu ảnh. Trên bề mặt là những dải đá sẫm màu, các nếp gấp, khe nứt và những vệt trầm tích được kéo theo trong hành trình của băng. Chính những dấu vết ấy làm nên vẻ đẹp chân thực của dòng sông băng, đồng thời hé lộ một quá trình địa chất vẫn đang tiếp diễn: Băng bào mòn đá, cuốn theo bùn cát, rồi để lại những lớp trầm tích khi rút lui, mở đường cho một cảnh quan mới dần hình thành.

Glacier Bay kể chuyện không bằng lời mà bằng màu xanh thẳm của băng, sắc xám của đá, tiếng vỡ bất ngờ trên mặt nước và những khoảng lặng kéo dài giữa các chuyển động gần như vô hình. Nhưng điều đọng lại trong tôi không chỉ là một kỳ quan thiên nhiên. Đó còn là cách cảnh quan ấy làm thay đổi nhịp điệu của cả một con tàu.

Chúng tôi bước vào Glacier Bay với điện thoại, máy ảnh và tâm thế háo hức của những người đi tìm một đại cảnh. Nhưng khi rời đi, điều còn lại không chỉ là những khuôn hình. Trong vài giờ ngắn ngủi, những dòng sông băng đã khiến hàng nghìn con người chậm lại, nói nhỏ hơn và nhìn lâu hơn. Chúng không chỉ bào mòn đá, mở thung lũng hay để lại những bờ mới; bằng một cách rất lặng lẽ, chúng còn làm thay đổi cách con người đứng trước thiên nhiên.

Rời Glacier Bay, tôi hiểu rằng trước một cảnh quan đủ lớn, sự nhỏ bé của con người không mang lại cảm giác bất lực. Đôi khi, chính sự nhỏ bé ấy lại giúp ta nhìn rõ hơn: Mình không phải chủ nhân của đại cảnh trác tuyệt này, chỉ là một vị khách may mắn được đi ngang qua. Nhưng câu chuyện giữa con người và băng chưa dừng lại ở đó. Ở Juneau, nơi sông băng tiến gần hơn đến thành phố và đời sống thường ngày, nó sẽ mở sang một chương khác...