Âm vang Lễ hội xòe chiêng của đồng bào Thái ở vùng biên Tây Bắc

Múa xòe đã trở thành phương tiện giao tiếp cộng đồng của các dân tộc anh em ở vùng núi, biên giới Tây Bắc. Ảnh: Thủy Lê

Nhịp xòe nối vòng đoàn kết

Không ai nhớ chính xác điệu xòe có từ bao giờ, chỉ biết rằng từ thuở xa xưa, khi bản làng còn thưa vắng, bên bếp lửa nhà sàn, những bàn tay đã nắm chặt lấy nhau thành vòng tròn ấm áp. Từ vòng tròn ấy, điệu xòe ra đời, lớn lên cùng nương rẫy, cùng tiếng suối róc rách và nhịp sống cần lao của đồng bào.

Xòe không chỉ là múa. Xòe là lời mời gọi, là nhịp giao cảm, là cách người Thái gửi gắm tâm tình, chia sẻ niềm vui, xua tan nhọc nhằn. Trong không gian lễ hội, khi tiếng chiêng trầm hùng vang lên, từng bước chân nhịp nhàng, uyển chuyển hòa quyện trong sắc váy áo rực rỡ đã tạo nên một bức tranh sống động. Người già, thanh niên, thiếu nữ, du khách gần xa..., tất cả cùng nắm tay nhau, không phân biệt bản này bản khác, không phân biệt dân tộc, cùng hòa vào vòng xòe bất tận.

Vòng tròn ấy tượng trưng cho sự gắn kết, cho tinh thần cộng đồng bền chặt, một trong những giá trị cốt lõi làm nên sức mạnh nơi miền biên viễn. Nghệ thuật xòe vì thế đã vượt ra khỏi phạm vi của một hoạt động văn nghệ thông thường; trở thành phương tiện giao tiếp cộng đồng, là biểu trưng của tình đoàn kết, của sự kết tinh những kinh nghiệm sống và lối tư duy sáng tạo trong đời sống sinh hoạt thường ngày của người Thái. Mỗi động tác, mỗi nhịp xoay đều mang theo câu chuyện về lao động sản xuất, về ước mơ mưa thuận, gió hòa, về khát vọng no ấm, yên vui.

Nghi lễ thiêng trong tiếng chiêng ngân

Lễ hội xòe chiêng được tổ chức trang trọng với hai phần: Lễ và hội. Phần lễ là không gian thiêng liêng, nơi cộng đồng cùng hướng về tổ tiên, về thần linh với lòng thành kính sâu nặng. Nghi thức rước chiêng mở đầu cho chuỗi hoạt động trọng thể. Những bộ chiêng được gìn giữ cẩn trọng được đưa ra giữa sân hội trong niềm hân hoan và kính cẩn.

Lễ rửa chiêng thể hiện quan niệm thanh tẩy, làm sạch những điều cũ kỹ, đón chào một năm mới an lành. Nước được dùng trong nghi lễ không chỉ là nước suối đầu nguồn tinh khiết, mà còn là biểu tượng của sự sinh sôi, tươi mới. Đặc sắc và giàu ý nghĩa nhất là nghi lễ cúng chiêng. Trong không gian trang nghiêm, thầy mo cùng các bậc cao niên thực hiện các nghi thức cầu mong cho bản làng hòa thuận, đoàn kết; cho con người khỏe mạnh; cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi; cho cuộc sống thanh bình, hạnh phúc. Tiếng chiêng lúc này không chỉ là âm thanh, mà còn là tiếng lòng của cả cộng đồng gửi tới trời đất, tổ tiên. Nghi lễ cúng chiêng phản ánh thế giới quan của người Thái, nơi con người luôn sống hài hòa với thiên nhiên, tôn trọng quy luật đất trời. Đó cũng là triết lý sống nhân văn, đề cao sự cộng cảm và trách nhiệm chung với bản làng.

Khi tiếng chiêng ngân vang, vòng xòe sẽ nối dài bất tận. Ảnh: Thủy Lê

Nếu phần lễ là chiều sâu tâm linh, thì phần hội là bức tranh rực rỡ của đời sống văn hóa cộng đồng. Ngày hội đã thực sự trở thành cuộc sum vầy lớn của các bản làng. Đến với phần hội, người dân và du khách được tham gia, trải nghiệm nhiều hoạt động phong phú: Thi nấu ăn, thi bắt cá suối, thi văn nghệ quần chúng, trình diễn nghề thủ công truyền thống, thi đấu các môn thể thao dân tộc...

Sân khấu văn nghệ quần chúng rực rỡ sắc màu với điệu xòe, tiếng hát dân ca, tiếng khèn, tiếng chiêng ngân nga. Trình diễn nghề thủ công truyền thống như dệt thổ cẩm, đan lát... không chỉ là hoạt động biểu diễn, mà còn là cách truyền nghề, trao gửi kỹ năng và niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Các môn thể thao dân tộc như kéo co, đẩy gậy... thể hiện tinh thần thượng võ, sức mạnh và sự khéo léo của trai gái bản làng.

Không gian hội vì thế trở thành nơi giao lưu văn hóa giữa các bản trong xã, giữa các dân tộc anh em cùng sinh sống trên địa bàn. Lễ hội không chỉ dừng lại ở giá trị văn hóa, mà còn góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở ngày càng vững mạnh nơi biên giới.

Gìn giữ bản sắc gắn với phát triển bền vững

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, Lễ hội xòe chiêng của đồng bào Thái đã và đang được tổ chức bài bản, gắn với định hướng phát triển du lịch cộng đồng. Đây là cách làm thiết thực nhằm duy trì, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời tạo sinh kế bền vững cho người dân. Du khách đến với lễ hội không chỉ để xem, mà còn để trải nghiệm. Họ được hòa mình vào vòng xòe, được thưởng thức ẩm thực, được nghe kể chuyện về bản làng, về lịch sử và phong tục tập quán. Qua đó, hình ảnh miền biên viễn Tây Bắc hiện lên không chỉ hùng vĩ, mà còn đậm đà bản sắc, thân thiện và giàu sức sống.

Việc quảng bá giá trị văn hóa truyền thống thông qua lễ hội cũng góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của di sản. Khi người dân tự hào về văn hóa của mình, họ sẽ chủ động gìn giữ và trao truyền cho thế hệ sau. Chính sự chủ động ấy là nền tảng vững chắc để văn hóa truyền thống không bị hòa tan trong dòng chảy hiện đại.

Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, tiếng chiêng vẫn ngân vang, vòng xòe vẫn nối dài bất tận nơi miền biên viễn Tây Bắc. Lễ hội xòe chiêng không chỉ là ngày hội của riêng người Thái, mà còn là ngày hội của tình đoàn kết, của khát vọng hòa bình và phát triển. Từ vòng xòe ấy, niềm tin vào tương lai được thắp lên, đó là một tương lai nơi văn hóa truyền thống tiếp tục được nâng niu, gìn giữ và tỏa sáng giữa đại ngàn.

Thủy Lê