Ấn Độ ghi dấu ấn ngoại giao khi BRICS đạt tuyên bố chung

Hội nghị thượng đỉnh BRICS ở New Delhi, Ấn Độ ngày 12/9/2026. Ảnh: ANI/TTXVN

Theo báo Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP) ngày 15/9, Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 18 diễn ra tại New Delhi vào cuối tuần qua đã khép lại với tuyên bố chung của khối gồm 11 thành viên. Kết quả này được giới phân tích xem là thành công đáng chú ý đối với nước chủ nhà Ấn Độ, trong bối cảnh quy mô ngày càng lớn khiến việc tìm kiếm đồng thuận trong BRICS trở nên khó khăn hơn.

Tuyên bố chung kêu gọi các bên kiềm chế tối đa tại Trung Đông, phản đối việc di dời người Palestine và cảnh báo nguy cơ sử dụng khoáng sản thiết yếu cùng công nghệ làm công cụ gây sức ép. Không trực tiếp nhắc đến Mỹ, BRICS cũng chỉ trích các chính sách bảo hộ thương mại và tình trạng leo thang thuế quan trên toàn cầu.

Trên cương vị chủ nhà, Ấn Độ tập trung chương trình nghị sự vào hạ tầng công cộng số, cải cách hệ thống tài chính quốc tế và tăng quyền đại diện cho các nước đang phát triển. New Delhi cũng đưa ra các đề xuất hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, đồng thời xây dựng môi trường thuận lợi cho hoạt động khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.

Ông Manoj Kewalramani, Chủ tịch Chương trình Địa chiến lược thuộc Viện Takshashila của Ấn Độ, nhận định việc đạt được một văn kiện được tất cả thành viên chấp thuận không phải nhiệm vụ dễ dàng. Theo ông, New Delhi đã cân bằng được lợi ích khác biệt và duy trì những nguyên tắc chung mà không đẩy BRICS vào cuộc tranh cãi về trách nhiệm của từng quốc gia trong các điểm nóng địa chính trị.

Bà Rityusha Tiwary, giảng viên khoa học chính trị tại Đại học Delhi, đánh giá nhiệm kỳ chủ tịch của Ấn Độ chủ yếu củng cố BRICS theo hướng thực dụng, thay vì tạo ra thay đổi mang tính bước ngoặt. New Delhi ưu tiên những lĩnh vực có khả năng hợp tác cao và gắn trực tiếp với nhu cầu phát triển như thương mại, công nghệ, nông nghiệp và hạ tầng số.

Đồng thuận nhưng chưa giải quyết được chia rẽ

Thành công của Ấn Độ càng đáng chú ý khi các ngoại trưởng BRICS từng không thể ra tuyên bố chung vào tháng 5/2026 do bất đồng sâu sắc giữa Iran và UAE về xung đột Trung Đông.

Theo ông Sarang Shidore, Giám đốc Chương trình Global South tại Viện Quincy ở Washington, Ấn Độ đã tháo gỡ bế tắc bằng cách đưa vào tuyên bố một đoạn bày tỏ quan ngại sâu sắc và kêu gọi các bên kiềm chế, nhưng không quy trách nhiệm trực tiếp cho bất kỳ quốc gia nào.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng khiến nội dung về cuộc chiến ở Trung Đông trở nên thận trọng hơn. Văn kiện chủ yếu ghi nhận lập trường riêng của từng thành viên, cho thấy những khác biệt trong BRICS mới chỉ được tạm thời gác lại để khối tập trung vào các vấn đề phát triển.

BRICS cũng chưa đạt nhiều tiến triển đối với một số sáng kiến lớn. Bà Mihaela Papa, Giám đốc nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế thuộc Viện Công nghệ Massachusetts, cho biết sáng kiến thanh toán xuyên biên giới được khối thông qua năm 2020 vẫn tiến triển chậm do các rào cản kỹ thuật, pháp lý và chính trị.

Kế hoạch xây dựng Sàn giao dịch ngũ cốc BRICS do Nga đề xuất năm 2023 cũng gặp khó khăn liên quan đến phương pháp vận hành và nguồn tài chính. Dù vậy, hội nghị lần này vẫn thúc đẩy hợp tác trong chuỗi cung ứng toàn cầu, phát triển công nghiệp, nông nghiệp, thương mại, y tế, khoa học và đổi mới sáng tạo.

Khác biệt trong cách tiếp cận của Trung Quốc và Ấn Độ

Tại hội nghị, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đề xuất tăng cường hợp tác BRICS trong các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, thương mại, công nghiệp số, sản xuất thông minh và đào tạo nhân lực. Các bài phát biểu của ông cũng phản đối tư duy Chiến tranh Lạnh, chủ nghĩa đơn phương và ưu thế của phương Tây trong trật tự toàn cầu.

Trong khi đó, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi tập trung vào tình trạng các nước đang phát triển chưa được trao tiếng nói tương xứng trong các thể chế quốc tế. New Delhi muốn mở rộng quyền đại diện và vai trò xây dựng luật lệ cho những quốc gia này, thay vì biến BRICS thành một liên minh trực tiếp đối đầu với phương Tây.

Bà Tiwary cho rằng BRICS không nên được đánh giá dựa trên khả năng trở thành một khối địa chính trị có lập trường thống nhất. Sức mạnh của tổ chức nằm ở vai trò một diễn đàn linh hoạt, cho phép các quốc gia không có chung tầm nhìn chiến lược vẫn hợp tác trong từng vấn đề cụ thể.

BRICS hiện có 11 thành viên chính thức và 10 nước đối tác, trong đó có Việt Nam, Malaysia và Thái Lan. Hơn 30 quốc gia khác, bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan và Bangladesh, đã nộp đơn hoặc bày tỏ mong muốn gia nhập. Quy mô mở rộng giúp BRICS tăng sức nặng đại diện, nhưng cũng khiến khối phải dung hòa nhiều lợi ích khác nhau hơn.

Khi Ấn Độ chuẩn bị chuyển giao chức chủ tịch cho Trung Quốc, hai nước sẽ phải phối hợp để duy trì chương trình hợp tác. Bắc Kinh có thể dành nhiều ưu tiên hơn cho trí tuệ nhân tạo và vấn đề khí hậu, trong khi khác biệt về vai trò của BRICS trong trật tự thế giới vẫn tiếp tục đặt ra phép thử đối với khả năng duy trì đồng thuận của khối.