An Giang: Nâng cao chất lượng tác phẩm và bồi dưỡng thế hệ kế cận

Nhà văn Lê Quang Trạng

Đối với miền Tây, mỗi dòng chảy của nước đều có một hành trình của riêng mình. Có dòng sông thau chua rửa phèn đổ ra biển, có con kinh mang phù sa bồi đắp những cánh đồng. Cũng có những dòng nước, qua thời gian, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng ký ức, văn hóa và tâm hồn của một vùng đất. Suốt gần hai thế kỷ qua, dòng nước từ sông Hậu theo kinh Vĩnh Tế lặng lẽ xuôi về Giang Thành rồi hòa vào biển Tây, bồi đắp nên một miền biên viễn giàu bản sắc, nơi núi, biển, đồng bằng và nhiều cộng đồng dân tộc cùng chung sống qua bao thế hệ. Hành trình ấy gợi lên một quy luật bền vững rằng, mọi sự lớn lên đều bắt đầu từ sự bồi đắp.

Nếu ví văn học như dòng chảy của nước thì có thể thấy rằng, sau sự kiện hợp nhất hai tỉnh An Giang và Kiên Giang, dòng sông văn học của hai vùng đất cũng bước vào một hành trình mới. Từ hai dòng chảy mang những trầm tích văn hóa riêng, hôm nay đã hội tụ thành một không gian sáng tạo rộng lớn và giàu tiềm năng hơn. Từ đầu nguồn Cửu Long đến biển Tây, từ Thất Sơn đến Phú Quốc, từ những làng Chăm ven sông Hậu đến những xóm chài Hà Tiên, tất cả đang trở thành nguồn chất liệu phong phú để người cầm bút tiếp tục khám phá và sáng tạo.

Không gian sáng tạo rộng mở hơn nhưng cũng đặt ra những yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ những người cầm bút. Văn học không chỉ cần nhiều tác phẩm mà cần những tác phẩm có chiều sâu tư tưởng, giá trị nghệ thuật và sức sống lâu bền; đồng thời cần một lực lượng kế cận đủ bản lĩnh, tài năng và tình yêu văn chương để tiếp nối hành trình sáng tạo. Điều đáng quý của văn học An Giang và Kiên Giang (trước sáp nhập) trong nhiều năm qua không chỉ nằm ở thành tựu hay giải thưởng, mà ở việc dòng chảy ấy chưa bao giờ đứt đoạn. Từ lớp nhà văn tiền bối đến những cây bút trẻ hôm nay, các thế hệ đã lặng lẽ truyền cho nhau kinh nghiệm, trách nhiệm và tình yêu đối với văn chương, tạo nên dòng phù sa bền bỉ nuôi dưỡng cánh đồng văn học quê hương. Vì vậy, trong chặng đường phát triển mới sau hợp nhất, nâng cao chất lượng tác phẩm và bồi dưỡng thế hệ kế cận không phải là hai nhiệm vụ tách rời, mà là hai mặt của một quá trình phát triển thống nhất. Chỉ khi có những tác phẩm có giá trị mới truyền cảm hứng cho lớp người viết mới; và chỉ khi có một thế hệ cầm bút được nuôi dưỡng trong môi trường sáng tạo lành mạnh, văn học An Giang mới có thể phát triển bền vững và xứng đáng với không gian văn hóa rộng lớn của tỉnh trong giai đoạn mới.

Nâng cao chất lượng tác phẩm là điều kiện để văn học thực hiện “sức mạnh mềm” trong giai đoạn phát triển mới

Nếu coi đội ngũ người viết là dòng nước thì tác phẩm chính là những lớp phù sa còn ở lại với thời gian. Một nền văn học không được ghi nhớ bởi số lượng hội viên hay số cuộc họp đã tổ chức, mà được khẳng định bằng những tác phẩm có khả năng vượt qua giới hạn của thời gian để sống trong lòng bạn đọc. Bởi lẽ, chính tác phẩm là nơi người đọc tìm đến văn học, lưu giữ ký ức của một vùng đất và góp phần định hình bản sắc văn hóa của địa phương.

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, khi văn hóa ngày càng được xác định là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của quốc gia, văn học càng phải khẳng định vai trò tiên phong. Một tác phẩm hay không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn lan tỏa hình ảnh quê hương, khơi dậy niềm tự hào về lịch sử, văn hóa và con người, góp phần quảng bá địa phương, phát triển công nghiệp văn hóa và nâng cao vị thế của tỉnh trong tiến trình Hội nhập. Vì vậy, nâng cao chất lượng tác phẩm không chỉ là yêu cầu của hoạt động sáng tác mà còn là trách nhiệm của người cầm bút đối với sự phát triển của quê hương.

Thực tiễn hơn nửa thế kỷ qua đã chứng minh điều đó. Từ vùng đất đầu nguồn Cửu Long, nhiều tác phẩm của các thế hệ nhà văn An Giang đã vượt ra khỏi phạm vi địa phương để có vị trí trong đời sống văn học cả nước. Những sáng tác của Sơn Nam, Đông Hồ, Mộng Tuyết, Kiên Giang, Nguyễn Quang Sáng, Anh Đức, Lê Văn Thảo, Viễn Phương, Mai Văn Tạo, Trần Bạch Đằng, Anh Động,... đã góp phần khắc họa hình ảnh con người Nam Bộ trong chiến tranh và thời kỳ đổi mới, trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ bạn đọc. Đó là minh chứng rõ nét cho sức sống của văn học khi trang sách đã khép lại nhưng dư âm vẫn tiếp tục đồng hành cùng đời sống.

Thành tựu ấy còn được phản ánh qua các giải thưởng chuyên ngành. Chỉ tính riêng lĩnh vực văn học, An Giang hiện là địa phương có số Giải thưởng Hồ Chí Minh và Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật nhiều nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long: 7/10 giải. Riêng Giải thưởng và Tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, An Giang đạt 7 giải trong tổng số 14 giải của toàn vùng. Những con số ấy không chỉ là niềm tự hào của đội ngũ văn nghệ sĩ tỉnh nhà mà còn khẳng định vị thế của văn học An Giang trong khu vực và cả nước.

Tuy nhiên, sau hợp nhất hai tỉnh An Giang và Kiên Giang, không gian văn học đã được mở rộng từ vùng đầu nguồn đến hải đảo, từ Thất Sơn, Hà Tiên, Kiên Lương, U Minh Thượng đến Phú Quốc, mở ra một nguồn chất liệu sáng tác phong phú chưa từng có. Điều đó cũng đặt ra kỳ vọng lớn hơn về những tác phẩm phản ánh tầm vóc của một tỉnh mới và những vấn đề mới của đời sống. Vì vậy, nhiệm vụ của Phân hội Văn học trong nhiệm kỳ tới không chỉ là tăng số lượng tác phẩm được công bố mà quan trọng hơn là nâng cao giá trị tư tưởng, giá trị nghệ thuật và sức sống lâu bền của mỗi trang viết, của mỗi tác phẩm nghệ thuật. Chỉ khi có những tác phẩm đủ sức lay động người đọc, đối thoại với thời đại và lưu giữ được giá trị bền vững, văn học mới thực sự trở thành “sức mạnh mềm” của địa phương, đóng góp xứng đáng vào sự phát triển văn hóa của tỉnh An Giang trong giai đoạn mới.

Bồi dưỡng thế hệ kế cận - gieo những hạt giống cho mùa phù sa mới

Suy cho cùng, sẽ không có những mùa vàng trên cánh đồng nếu mỗi năm chỉ biết thu hoạch mà quên gieo hạt. Văn học cũng vậy. Một nền văn học muốn phát triển bền vững không thể chỉ trông chờ vào những tên tuổi đã thành danh, mà phải không ngừng phát hiện, bồi dưỡng và nâng đỡ những người viết trẻ để dòng chảy sáng tạo được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Nhìn lại chặng đường phát triển của văn học An Giang, điều đáng tự hào nhất không chỉ là thành tựu hay giải thưởng, mà là dòng chảy văn học chưa bao giờ bị đứt đoạn. Từ lớp nhà văn, nhà thơ Trịnh Bửu Hoài, Phạm Nguyên Thạch, Nguyễn Lập Em, Ngô Khắc Tài, Hồ Thanh Điền, Đoàn Văn Đạt, Trần Thế Vinh, Anh Đào, Vũ Đức Nghĩa, Mai Bửu Minh, Lê Thanh My, Trương Công Thuốt..., đến các thế hệ Nguyễn Thị Diệp Mai, Trương Thị Thanh Hiền, Võ Diệu Thanh, Vũ Thiên Kiều, Trần Mỹ Hiền, Nguyễn Ngọc Đào Uyên, Hoàng Thị Trúc Ly… và những cây bút trẻ hôm nay, các thế hệ người viết đã lặng lẽ tiếp sức cho nhau, tạo nên một mạch nguồn sáng tạo bền bỉ suốt hơn nửa thế kỷ. Chính sự kế tục ấy là lớp phù sa quý giá nhất mà văn học An Giang đã bồi đắp. Nền tảng ấy đang tiếp tục được nối dài. Sau hợp nhất, theo thống kê sơ bộ Phân hội Văn học có khoảng 150 hội viên đang hoạt động thường xuyên, trong đó có 19 hội viên Hội Nhà văn Việt Nam; lực lượng dưới 40 tuổi chiếm hơn 15% tổng số hội viên, trong đó Hội viên trẻ tuổi nhất của Hội Nhà văn Việt Nam, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam hiện là người của Phân hội Văn học An Giang. Bên cạnh đó, theo thống kê gần đây, An Giang hiện có hơn 50 cây bút trẻ dưới 35 tuổi đã có tác phẩm đăng báo, trong đó có những tác giả rất trẻ, vẫn còn là học sinh phổ thông như em Thạch Khang, Trần Huỳnh Như Nhiên... Đây là lực lượng kế cận giàu triển vọng với tư duy mới, khả năng tiếp cận công nghệ và những vấn đề mới của đời sống. Tuy nhiên, tiềm năng chỉ có thể trở thành giá trị khi được dìu dắt, rèn luyện và tạo điều kiện phát triển.

Điều đáng mừng là nhiều năm qua, An Giang đã từng bước hình thành một hệ sinh thái bồi dưỡng người viết khá hoàn chỉnh. Giải thưởng Văn chương Thủ Khoa Nghĩa góp phần phát hiện những hạt giống đầu tiên; các câu lạc bộ văn học trong trường học và Câu lạc bộ Văn học trẻ tạo môi trường để người viết được học hỏi, va chạm; các trại sáng tác, tọa đàm và giao lưu nghề nghiệp tiếp tục bồi dưỡng chuyên môn; còn cuộc thi “Nhịp thở phù sa” do Câu lạc bộ Văn học trẻ An Giang tổ chức với hình thức xã hội hóa là nơi những mầm xanh bước đầu khẳng định mình trước bạn đọc và giới chuyên môn. Cuộc thi tổ chức phạm vi trong tỉnh nhưng đã thu hút 146 tác phẩm của 94 tác giả dưới 35 tuổi, trong đó có 18 em là học sinh tham gia, đồng thời phát hiện nhiều gương mặt mới tiếp tục cộng tác với các tạp chí văn nghệ và tham gia sinh hoạt câu lạc bộ. Qua từng hoạt động ấy, Phân hội Văn học đóng vai trò người làm vườn kiên nhẫn, đồng hành cùng sự trưởng thành của những cây bút trẻ. Quan trọng hơn những con số là niềm tin rằng, khi người trẻ được trao cơ hội và được đồng hành, họ hoàn toàn có thể trưởng thành thành lực lượng sáng tác kế cận.

Tuy nhiên, trước yêu cầu của giai đoạn phát triển mới, bồi dưỡng thế hệ kế cận cần được nhìn nhận với tầm nhìn dài hạn hơn. Điều cần thiết không chỉ là phát hiện người biết viết, mà còn là giữ được người viết đi trọn con đường văn chương. Vì vậy, công tác bồi dưỡng không thể dừng ở các cuộc thi hay việc kết nạp hội viên, mà phải là quá trình đồng hành lâu dài: khơi dậy đam mê, rèn luyện nghề nghiệp, tạo điều kiện công bố tác phẩm, xây dựng môi trường phản biện lành mạnh và kết nối người viết với bạn đọc. Đó cũng là cách bồi đắp những lớp phù sa mới cho cánh đồng văn học của tỉnh. Bởi phù sa không đến trong một ngày, cũng như một nhà văn không trưởng thành chỉ sau một tác phẩm đầu tay. Việc vun đắp thế hệ kế cận luôn cần sự bền bỉ, bao dung và tầm nhìn của nhiều năm, nhiều thế hệ.

 Bồi đắp phù sa cho những mùa văn chương mới

Bước vào nhiệm kỳ đầu tiên sau hợp nhất, Phân hội Văn học đứng trước cơ hội phát triển mới khi hai dòng chảy văn học giàu truyền thống hội tụ trong một không gian sáng tạo rộng lớn hơn. Cơ hội ấy cũng đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy hoạt động và xây dựng một hệ sinh thái văn học bền vững, nơi người viết được phát hiện, bồi dưỡng, sáng tạo, công bố tác phẩm và trưởng thành.

Trọng tâm trước hết là tiếp tục phát hiện và nuôi dưỡng lực lượng sáng tác trẻ, không chỉ từ các trường học và câu lạc bộ văn học mà còn từ những cây bút đang sáng tác trên các nền tảng số. Song song đó, cần nâng cao chất lượng bồi dưỡng chuyên môn thông qua các trại sáng tác, tọa đàm, tập huấn nghiệp vụ, hoạt động đọc và bình tác phẩm, đồng thời phát huy cơ chế người đi trước đồng hành cùng người đi sau để truyền nghề, truyền lửa và bồi đắp bản lĩnh sáng tạo.

Cùng với việc bồi dưỡng, cần mở rộng không gian công bố để người viết trưởng thành bằng chính tác phẩm của mình. Việc tiếp tục nâng cao chất lượng các cuộc thi sáng tác, chuyên trang dành cho tác giả trẻ trên Tạp chí Thất Sơn, tuyển tập văn học hằng năm, diễn đàn văn học trực tuyến và phát huy hiệu quả các mô hình như Giải thưởng Văn chương Thủ Khoa Nghĩa, Câu lạc bộ Văn học trẻ, cuộc thi dành cho các cây bút trẻ “Nhịp thở phù sa”… sẽ tạo nên dòng chảy sáng tạo liên tục, khuyến khích người viết trẻ khẳng định mình.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, giá trị của văn học càng phụ thuộc vào trải nghiệm sống, chiều sâu tư tưởng, bản sắc văn hóa và tiếng nói riêng của người viết. Mỗi hội viên cần không ngừng tự học, làm giàu vốn sống, nâng cao năng lực nghề nghiệp và giữ gìn sự trung thực trong sáng tạo. Đồng thời, văn học An Giang cần mạnh dạn hướng tới những đề tài lớn của tỉnh sau hợp nhất như văn hóa và sinh thái trước biến đổi khí hậu, những cơ hội, thách thức trong kỷ nguyên số, sự giao lưu, tiếp biến văn hóa trong quá trình phát triển và gìn giữ bản sắc… Đồng thời, tác phẩm văn học cần phản ánh đầy đủ hơn không gian văn hóa biển đảo, biên giới, di sản lịch sử, đời sống các cộng đồng dân tộc và những vấn đề của quá trình hội nhập.

Quan trọng hơn cả là tiếp tục xây dựng một môi trường nghề nghiệp đoàn kết, cởi mở và nhân văn. Sự hội tụ của hai lực lượng văn học sau hợp nhất không chỉ là sự cộng hưởng về số lượng, mà còn là sự gặp gỡ của hai truyền thống sáng tạo cùng hướng tới một nền văn học giàu bản sắc và sức lan tỏa. Khi những người cầm bút biết lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và cùng nuôi dưỡng những giá trị chân - thiện - mỹ, đó cũng là lúc Phân hội Văn học tạo dựng nền tảng bền vững cho những mùa văn chương mới.

Từ sông Hậu, dòng nước theo kinh Vĩnh Tế lặng lẽ xuôi về Giang Thành rồi hòa mình vào biển Tây. Trên suốt hành trình ấy, dòng nước không giữ phù sa cho riêng mình mà gửi lại sự màu mỡ cho những cánh đồng, góp phần làm nên sức sống của cả một miền biên viễn. Văn học cũng có một hành trình như thế. Điều còn lại sau mỗi thế hệ cầm bút không chỉ là tên tuổi của mỗi nhà văn, mà trước hết là những tác phẩm làm giàu đời sống tinh thần của nhân dân, bồi đắp bản sắc văn hóa quê hương và truyền cảm hứng cho những người đến sau. Một nền văn học chỉ thực sự phát triển khi mỗi thế hệ biết trao truyền cho thế hệ kế tiếp không chỉ kinh nghiệm nghề nghiệp mà còn cả niềm tin, trách nhiệm và tình yêu đối với văn chương.

Nhiệm kỳ đầu tiên của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh An Giang sau hợp nhất mở ra một chặng đường mới với nhiều thời cơ và kỳ vọng. Tin tưởng rằng, từ nền tảng văn hóa giàu trầm tích của hai vùng đất, cùng tâm huyết của đội ngũ văn nghệ sĩ và sự quan tâm của các cấp lãnh đạo, Phân hội Văn học sẽ tiếp tục xây dựng một môi trường sáng tạo lành mạnh, khơi dậy khát vọng cống hiến của các thế hệ người viết và tạo nên nhiều tác phẩm có giá trị tư tưởng, nghệ thuật, xứng đáng với tầm vóc của tỉnh An Giang trong giai đoạn phát triển mới.

Và cũng như dòng phù sa từ kinh Vĩnh Tế vẫn bền bỉ xuôi về biển lớn, chúng ta tin rằng dòng chảy văn học An Giang sẽ tiếp tục được bồi đắp qua từng thế hệ, để những mùa văn chương mới mãi xanh trên quê hương.