Án lệ 81/2025 và triết lý 'có nợ phải trả'

Án lệ 81/2025 giải quyết được 2 vấn đề

Án lệ số 81/2025 giải quyết được hai khó khăn tương đối phổ biến trong thực tiễn xét xử tại tòa án cũng như tại trọng tài.

Thứ nhất, pháp luật hiện hành phân biệt quan hệ thương mại và quan hệ dân sự với hệ quả là quan hệ thương mại chịu sự điều chỉnh của Luật Thương mại và quan hệ dân sự chịu sự điều chỉnh bởi BLDS. Trong khi hai đạo luật này thường có nội dung khác nhau.

Tuy nhiên, trong thực tế, thường xuyên gặp trường hợp ban đầu quan hệ giữa các bên là quan hệ thương mại như hợp đồng dịch vụ thương mại nhưng sau đó, các bên chấm dứt quan hệ thương mại và một bên thừa nhận phải trả cho bên còn lại khoản tiền nợ gốc và tiền lãi. Vậy tranh chấp về đòi tiền (gốc và lãi đã được người có nghĩa vụ thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại) là tranh chấp dân sự hay tranh chấp thương mại?

Tranh chấp như trên khá phổ biến và những người làm thực tiễn thường rất lúng túng và không hiếm trường hợp TAND Tối cao đã hủy án của địa phương trong việc xác định bản chất quan hệ có tranh chấp để từ đó xác định pháp luật điều chỉnh tương ứng. Án lệ số 81/2025 giúp tháo gỡ khó khăn này vì đã theo hướng việc xác định quan hệ pháp luật có “tranh chấp về kinh doanh thương mại” là “không đúng” mà đây phải là “tranh chấp dân sự”.

Với hướng trên, quan hệ thương mại ban đầu không còn tồn tại nữa và quan hệ giữa các bên là quan hệ dân sự (quan hệ thương mại chấm dứt và được thay thế bởi quan hệ dân sự mới). Từ đó, hệ quả là không áp dụng các quy định của Luật Thương mại (và văn bản hướng dẫn) mà áp dụng các quy định trong BLDS (và văn bản hướng dẫn).

Chẳng hạn, khi xem xét tính lãi trong trường hợp chậm trả tiền (mà một bên đã thừa nhận sau khi chấm dứt hợp đồng thương mại), chúng ta không áp dụng mức lãi suất theo Luật Thương mại mà áp dụng mức lãi suất theo BLDS với hệ quả rất khác nhau về cách tính mức lãi và khoản tiền lãi phát sinh.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác như từ hợp đồng mua bán khi có việc chấm dứt hợp đồng và bên mua thừa nhận phải trả cho người bán tiền (nợ gốc, tiền lãi).

Thứ hai là BLDS 2015 (kế thừa Bộ luật trước đây) có hai quy định thường xuyên khó phân định trong việc áp dụng. Đó là quy định về thời hiệu khởi kiện hợp đồng, được quy định tại Điều 429 với thời hạn 3 năm và quy định về không áp dụng thời hiệu khởi kiện, được quy định tại khoản 2 Điều 155 khi đó là “Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu”.

Đối với trường hợp có tranh chấp về đòi tiền sau khi một bên thừa nhận trả tiền (gốc, lãi) cho bên kia của hợp đồng, thực tiễn khá lúng túng trong việc áp dụng một trong hai quy định trên trong khi đó hệ quả rất khác nhau.

Án lệ số 81/ 2025 giúp xử lý được lúng túng nêu trên. Cụ thể, án lệ theo hướng đây là tranh chấp “về đòi lại tài sản” nên “trường hợp này không áp dụng thời hiệu khởi kiện” theo khoản 2 Điều 155 BLDS 2015. Lúc này, không có giới hạn về thời gian trong việc đòi tiền.

Thực tế, tôi đề xuất án lệ này nhằm loại bỏ khó khăn nêu trên là dựa trên triết lý “có nợ phải trả”, không thể viện dẫn thời gian đã trôi qua để thoái thác trách nhiệm trả nợ. Hướng như vậy cũng phù hợp với “lẽ công bằng” được quy định tại Điều 6 BLDS 2015.

Án lệ số 81/2025 được hình thành xuất phát từ hợp đồng dịch vụ thương mại. Tuy nhiên, hướng tương tự cũng nên được áp dụng cho hoàn cảnh tương tự phát sinh từ hợp đồng thương mại khác hay hợp đồng dân sự khác như từ hợp đồng mua bán thương mại hay mua bán dân sự.

Ở một chừng mực nào đó, chúng ta cũng có thể nghĩ tới áp dụng đường lối của Án lệ số 81/2025 cho cả quan hệ ngoài hợp đồng khi một bên trong quan hệ ngoài hợp đồng đó thừa nhận phải trả cho bên kia một khoản tiền và sau đó có tranh chấp về đòi khoản tiền đã thừa nhận. Ở đây, triết lý “có nợ phải trả” nên tiếp tục được duy trì và mở rộng phạm vi áp dụng.

GS-TS ĐỖ VĂN ĐẠI, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Luật TP.HCM