An ninh mạng trong kỷ nguyên số - Bài 2: Minh bạch giao dịch bảo vệ niềm tin số
Thương mại điện tử tăng trưởng nhanh, dịch vụ công trực tuyến ngày càng phổ biến, nhưng chỉ một giao dịch hàng giả, quảng cáo sai sự thật hay khiếu nại không được giải quyết cũng có thể làm suy giảm niềm tin của người dùng.
Bảo vệ niềm tin số vì thế không chỉ là yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn là điều kiện để kinh tế số phát triển bền vững.

Các sản phẩm nông sản, OCOP của xã Nhân Cơ (Lâm Đồng) được số hóa thông tin, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc và đưa lên sàn thương mại điện tử. Ảnh: Nguyễn Huy Thành/TTXVN
Theo Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước. Thị trường mở rộng tạo thêm cơ hội kinh doanh nhưng cũng kéo theo những rủi ro như hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, quảng cáo sai lệch và chính sách đổi trả thiếu minh bạch. Đặc thù giao dịch qua nhiều nền tảng, kênh thanh toán và đơn vị vận chuyển còn khiến việc xác định người bán, trách nhiệm của các bên trở nên phức tạp.
Năm 2025, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia tiếp nhận 896 đơn thư phản ánh, yêu cầu và kiến nghị của người tiêu dùng; trong đó thương mại điện tử chiếm 191 đơn, tương đương 21,3%. Đáng chú ý, có 241 đơn phản ánh doanh nghiệp không tiến hành thương lượng với người tiêu dùng. Điều này cho thấy rủi ro không chỉ nằm ở chất lượng hàng hóa mà còn ở khả năng bảo vệ quyền lợi sau giao dịch.
Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm Đào tạo quản trị mạng và An ninh mạng quốc tế Athena cho biết: Tình trạng sử dụng nhiều thiết bị, tài khoản để tạo đánh giá tích cực, lượt mua không có thật. Có những tài khoản hoạt động trên thiết bị thật nhưng do một cá nhân hoặc nhóm người điều khiển, tạo nên tình trạng "tài khoản thật nhưng người dùng ảo". Vì vậy, số sao và lượng đánh giá không thể mặc nhiên được xem là căn cứ xác thực chất lượng sản phẩm.
Từ thực tiễn vận hành, ông Kiều Tiến Anh, Giám đốc vận hành Công ty cổ phần Hi1 Việt Nam cho rằng: Nền tảng cần kiểm soát người bán và sản phẩm ngay từ đầu thông qua việc thẩm định hồ sơ pháp lý, thương hiệu, nguồn gốc hàng hóa. Khi có khiếu nại, đơn vị rà soát thông tin, yêu cầu người bán giải trình và có thể hạn chế hoặc gỡ bỏ sản phẩm, gian hàng nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm.
Ở góc độ kết nối giao dịch B2B, theo ông Minh Huỳnh, Giám đốc truyền thông Công ty cổ phần Công nghệ Arobid, thách thức của thương mại điện tử còn nằm ở khả năng xác thực chủ thể và xây dựng niềm tin giữa các bên. Người bán phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp, chất lượng, nguồn gốc hàng hóa; nền tảng có trách nhiệm quản lý môi trường giao dịch, công khai quy chế, tiếp nhận phản ánh và phối hợp xử lý vi phạm. Do đó, Arobid đã đăng ký hoạt động thương mại điện tử với Cục Thương mại điện tử, đồng thời định hướng chuẩn hóa hồ sơ doanh nghiệp, minh bạch thông tin hàng hóa và ứng dụng AI để quản trị rủi ro.
Nhận định từ các chuyên gia cho thấy, Luật Thương mại điện tử số 122/2025/QH15 và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã quy định cụ thể hơn trách nhiệm của nền tảng và người bán. Theo lộ trình, từ ngày 1/1/2027, các nền tảng thương mại điện tử trung gian và mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử phải xác thực điện tử danh tính người bán và người livestream bán hàng. Đây là cơ sở để hạn chế kinh doanh không rõ danh tính và xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi phát sinh vi phạm.
Hơn nữa, trước quy mô giao dịch ngày càng lớn, kiểm tra thủ công khó bao quát toàn bộ hoạt động trên môi trường mạng nên ứng dụng công nghệ, kết nối dữ liệu và quản lý theo mức độ rủi ro cần được đẩy mạnh. Do đó, Hệ thống truy xuất nguồn gốc VeriGoods do Bộ Công Thương đưa vào vận hành từ tháng 12/2025 đã xác thực hơn 1 triệu mã sản phẩm tính đến hết tháng 5/2026.

Làm đẹp, thời trang là nhóm hàng có doanh thu cao nhất trên sàn thương mại điện tử. Ảnh: Hương Giang/TTXVN
Theo ông Phạm Văn Quân, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Công nghệ Checkee, công nghệ truy xuất và trí tuệ nhân tạo giúp đối chiếu thông tin, phát hiện dấu hiệu bất thường để cơ quan chức năng kiểm tra. Tuy nhiên, công nghệ chỉ hỗ trợ cảnh báo, không thay thế xác minh thực tế và hiệu quả phụ thuộc vào độ chính xác của dữ liệu đầu vào.
Phản ánh của người tiêu dùng cũng là căn cứ quan trọng để nhận diện rủi ro. Năm 2025, Tổng đài tư vấn, hỗ trợ người tiêu dùng 1800.6838 tiếp nhận 14.868 cuộc gọi, trong đó 9.513 cuộc được tổng đài viên trực tiếp xử lý. Theo ông Phan Thế Thắng, Phó Trưởng ban Bảo vệ người tiêu dùng, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, dữ liệu này giúp cơ quan quản lý xác định đơn vị có nhiều kiến nghị để tập trung hậu kiểm, tránh kiểm tra dàn trải.
Về chính sách, Bộ Công Thương đã ban hành Quyết định số 239/QĐ-BCT phê duyệt Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026-2030 và Quyết định số 1769/QĐ-BCT cụ thể hóa nhiệm vụ triển khai. Mục tiêu đến năm 2030, 100% Sở Công Thương công khai thông tin liên hệ, duy trì đầu mối tiếp nhận và hỗ trợ người tiêu dùng.
Tại phiên thảo luận ở Quốc hội ngày 28/10 về dự án sửa đổi 4 luật trong lĩnh vực công thương, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết, dự thảo sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đề xuất doanh nghiệp phải để người tiêu dùng chủ động đồng ý hoặc từ chối việc sử dụng dữ liệu cá nhân theo từng mục đích. Dự thảo sửa đổi Luật Cạnh tranh cũng bổ sung các yếu tố đặc thù của thị trường số để đánh giá sức mạnh thị trường, đồng thời làm rõ hành vi thiết kế giao diện gây nhầm lẫn. Các nội dung này hiện đang được Quốc hội xem xét.
Bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý và doanh nghiệp, người tiêu dùng cần chủ động bảo vệ quyền lợi bằng cách lưu giữ đơn hàng, chứng từ thanh toán, nội dung quảng cáo và trao đổi với người bán. Ông Bùi Thanh Thủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam lưu ý người mua không nên ngại phản ánh chỉ vì giá trị món hàng nhỏ.
Yêu cầu này cũng đặt ra với dịch vụ công trực tuyến; trong đó dữ liệu cá nhân phải được sử dụng đúng mục đích, quy trình minh bạch và có đầu mối chịu trách nhiệm khi phát sinh vướng mắc. Cùng với hoàn thiện pháp luật, Bộ Công Thương cần tăng cường quản lý, thúc đẩy truy xuất nguồn gốc, kết nối dữ liệu và phối hợp với các bên liên quan nhằm củng cố niềm tin, tạo nền tảng cho kinh tế số phát triển bền vững.
