AI được kỳ vọng tìm ra thuốc chữa bệnh, ngành dược vẫn hoài nghi

Trong khi các lãnh đạo công nghệ dự báo AI có thể chữa khỏi phần lớn bệnh tật trong vòng 5-10 năm tới, giới điều hành ngành dược cho rằng kỳ vọng này còn xa thực tế...

AI đang được các tập đoàn công nghệ đặt nhiều kỳ vọng trong lĩnh vực y tế, đặc biệt là khả năng tìm kiếm và phát triển thuốc điều trị bệnh. Tuy nhiên, những tuyên bố về việc AI có thể sớm chữa khỏi phần lớn bệnh tật đang vấp phải sự hoài nghi từ chính các lãnh đạo ngành dược.

LỜI HỨA CỦA THUNG LŨNG SILICON

Tháng 9 vừa qua, Dario Amodei, CEO Anthropic, nhận định rằng việc chữa khỏi phần lớn bệnh tật ở con người trong khoảng 5-10 năm tới có thể trở thành hiện thực, dù nghe có vẻ khó tin. Trước đó, một lãnh đạo công nghệ khác cũng đưa ra dự báo AI có thể chữa khỏi phần lớn bệnh tật trong vòng một thập kỷ.

Trái với sự lạc quan này, Jeff Leiden, Chủ tịch điều hành Vertex Pharmaceuticals, cho rằng những tuyên bố như vậy là thiếu cơ sở. Ông kể lại cuộc trao đổi gần đây với một lãnh đạo công nghệ, người tin rằng AI có thể chữa khỏi 90% bệnh tật ở con người trong vòng 7 năm.

Theo ông Leiden, Vertex đã thử nghiệm công nghệ của khoảng 50 công ty AI trên cơ sở dữ liệu gồm 10.000 hợp chất thuốc của doanh nghiệp. Tuy nhiên, không công ty nào trong số đó có thể tự tạo ra một loại thuốc thực sự hoạt động hiệu quả.

"AI không thể tự mình làm được điều đó. Và bất kỳ công ty nào tuyên bố có thể làm được, ít nhất theo kinh nghiệm của chúng tôi sau khi đã tìm hiểu phần lớn các công ty này, đều không đúng", ông Leiden nhận định.

Các lãnh đạo ngành dược cho rằng phát triển thuốc không đơn thuần là bài toán phân tích dữ liệu hay tìm kiếm những mối tương quan. Sinh học con người có độ phức tạp rất lớn, với nhiều cơ chế và tương tác mà giới khoa học vẫn chưa hiểu đầy đủ. Vì vậy, ngay cả những hệ thống AI ngày càng mạnh cũng khó có thể nhanh chóng giải quyết những vấn đề này.

Pascal Soriot, CEO AstraZeneca, cho biết những người làm việc lâu năm trong ngành dược thường hiểu rõ giới hạn của tri thức khoa học.

"Nếu làm việc trong ngành đủ lâu, chúng ta sẽ nhanh chóng học được cách khiêm tốn. Bệnh tật rất phức tạp, sinh học cũng rất phức tạp. Nói rằng AI sẽ chữa khỏi ung thư có lẽ là một bước nhảy quá xa", ông Soriot nói.

Thực tế, chưa có loại thuốc nào được thiết kế hoàn toàn bằng AI được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt. Một số công ty công nghệ sinh học ứng dụng AI đã đưa các ứng viên thuốc vào thử nghiệm lâm sàng giai đoạn cuối, nhưng vẫn chưa có sản phẩm nào vượt qua toàn bộ quá trình phát triển và được cấp phép lưu hành.

Khoảng cách giữa những dự báo lạc quan của Thung lũng Silicon và kết quả thực tế trong nghiên cứu dược phẩm vì thế ngày càng rõ nét.

AI HỖ TRỢ TÌM KIẾM THUỐC, NHƯNG CHƯA GIẢI QUYẾT ĐƯỢC BÀI TOÁN SINH HỌC

Dù hoài nghi về những tuyên bố mang tính đột phá, các tập đoàn dược phẩm không đứng ngoài làn sóng ứng dụng AI. Công nghệ này đang được sử dụng trong nhiều công đoạn nghiên cứu và phát triển thuốc, từ xác định mục tiêu điều trị, tối ưu hóa các hợp chất thử nghiệm đến lựa chọn bệnh nhân phù hợp cho các thử nghiệm lâm sàng.

Ông Jeff Leiden cho rằng AI có thể đóng vai trò như một "phi công phụ" hỗ trợ các nhà khoa học, giúp họ xử lý dữ liệu và đẩy nhanh một số công việc nghiên cứu. Tuy nhiên, công nghệ này chưa thể thay thế năng lực chuyên môn và kinh nghiệm của con người trong việc tìm ra những phương pháp điều trị hiệu quả.

AI có thể thiết kế các hợp chất thuốc thử nghiệm nhanh hơn trước đây. Nhưng tốc độ tạo ra một hợp chất mới không đồng nghĩa với khả năng phát triển thành thuốc có thể sử dụng trên người.

AI có thể thiết kế các hợp chất thuốc thử nghiệm nhanh hơn trước đây. Nhưng tốc độ tạo ra một hợp chất mới không đồng nghĩa với khả năng phát triển thành thuốc có thể sử dụng trên người.

Theo Alex Devereson, chuyên gia cấp cao của McKinsey phụ trách lĩnh vực AI trong phát triển thuốc, AI có thể thiết kế các hợp chất thuốc thử nghiệm nhanh hơn trước đây. Nhưng tốc độ tạo ra một hợp chất mới không đồng nghĩa với khả năng phát triển thành thuốc có thể sử dụng trên người.

Một trong những thách thức lớn là các tác dụng ngoài mục tiêu (off-target), khi thuốc tác động đến những bộ phận hoặc cơ chế không nằm trong mục đích điều trị ban đầu, gây ra tác dụng phụ không mong muốn, thậm chí nguy hiểm.

Ông Devereson cho biết khoảng một phần tư số trường hợp thất bại trong các giai đoạn thử nghiệm giữa và cuối của quá trình phát triển thuốc có liên quan đến vấn đề an toàn. Trong khi đó, các mô hình AI hiện nay vẫn gặp khó khăn khi dự đoán đầy đủ những tác động ngoài mục tiêu này.

"Đầu tư đang đổ vào những vấn đề dễ giải quyết nhất, chứ không phải những vấn đề quan trọng nhất", ông Devereson nhận xét.

Thực tế này phần nào phản ánh sự chênh lệch giữa tốc độ phát triển của công nghệ và những yêu cầu đặc thù trong nghiên cứu dược phẩm. Một loại thuốc không chỉ cần được thiết kế nhanh mà còn phải chứng minh được hiệu quả, độ an toàn và khả năng đáp ứng của cơ thể người qua nhiều giai đoạn kiểm chứng.

Theo số liệu của McKinsey, các quỹ đầu tư mạo hiểm và quỹ đầu tư tư nhân trên toàn cầu đã rót 8,4 tỷ USD vào lĩnh vực phát hiện thuốc bằng AI trong năm 2025, tăng mạnh so với mức khoảng 4 tỷ USD của hai năm trước đó.

Dòng vốn này thúc đẩy sự xuất hiện của nhiều công ty công nghệ sinh học lấy AI làm nền tảng hoạt động. Tuy nhiên, mới chỉ có một số doanh nghiệp như Insilico Medicine và Generate Biomedicines đưa được các ứng viên thuốc vào giai đoạn thử nghiệm lâm sàng cuối. Chưa có sản phẩm nào trong số này được FDA phê duyệt.

Đối với các công ty dược phẩm, AI vì thế vẫn là công cụ có tiềm năng nâng cao hiệu quả nghiên cứu, chứ chưa phải giải pháp có thể rút ngắn toàn bộ quá trình phát triển thuốc từ hàng chục năm xuống chỉ còn vài năm.

George Yancopoulos, Giám đốc khoa học của Regeneron, người nắm giữ hơn 1.000 bằng sáng chế, cũng không cho rằng AI sẽ tạo ra một cuộc cách mạng tức thì trong nghiên cứu thuốc.

"AI sẽ không đơn giản xuất hiện một cách kỳ diệu, chỉ cho chúng ta biết phải làm gì và rút ngắn quá trình từ 15 năm xuống còn 5 năm", ông Yancopoulos nói.

CÁC HÃNG DƯỢC TĂNG ĐẦU TƯ VÀO AI

Bất chấp những giới hạn hiện tại, tiềm năng thương mại của AI trong phát triển thuốc vẫn thu hút các tập đoàn công nghệ và dược phẩm lớn. Thay vì chỉ nghiên cứu nội bộ, nhiều doanh nghiệp đang lựa chọn hợp tác, đầu tư hoặc mua lại các công ty công nghệ sinh học chuyên về AI.

AstraZeneca gần đây ký thỏa thuận trị giá 40 triệu USD trả trước với công ty công nghệ sinh học Insitro để nghiên cứu phát triển các loại thuốc mới điều trị bệnh tim mạch và béo phì. Hãng dược phẩm Anh cũng hợp tác với Oracle nhằm đơn giản hóa quy trình tuyển chọn bệnh nhân cho các thử nghiệm lâm sàng.

Một cơ sở nghiên cứu và phát triển mới được AstraZeneca đưa vào hoạt động tại Cambridge, bang Massachusetts (Mỹ), cũng ứng dụng AI để đẩy nhanh quá trình thực hiện thí nghiệm.

Trong khi đó, Eli Lilly và Nvidia hồi tháng 1 công bố kế hoạch đầu tư tối đa 1 tỷ USD trong vòng 5 năm để nghiên cứu vai trò của AI trong các lĩnh vực như phát hiện thuốc và robot. Bristol Myers Squibb, Novo Nordisk và Sanofi cũng đã công bố các thỏa thuận hợp tác với OpenAI hoặc Anthropic.

Các công ty công nghệ lớn cũng đang trực tiếp tham gia sâu hơn vào lĩnh vực này. Anthropic đã mua lại một công ty công nghệ sinh học hoạt động trong chế độ bí mật hồi đầu năm, đồng thời thâu tóm một doanh nghiệp chỉ có một nhân sự, vận hành gần như hoàn toàn bằng AI. OpenAI cũng thông báo mua lại một công ty công nghệ sinh học chuyên nghiên cứu phát hiện thuốc bằng AI trong tháng trước.

Các cơ quan chức năng gần đây đã đề xuất những khuôn khổ mới nhằm kiểm soát việc sử dụng AI trong hồ sơ đăng ký thuốc và phân tích dữ liệu thử nghiệm lâm sàng. Tuy nhiên, công nghệ này chưa thể giải quyết những khâu phức tạp khác, chẳng hạn tìm đủ số lượng bệnh nhân phù hợp và theo dõi tình trạng của họ trong suốt quá trình thử nghiệm.

Một ví dụ về khả năng hỗ trợ của AI được Bayer đưa ra gần đây. Nhóm nghiên cứu tại đơn vị liệu pháp gene của tập đoàn dược phẩm Đức đã sử dụng AI để phân tích 100 triệu hồ sơ bệnh nhân chỉ trong vài ngày. Hệ thống xem xét các dấu hiệu di truyền và tiền sử bệnh nhằm xác định 5 căn bệnh phù hợp nhất với công nghệ chỉnh sửa gene của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, Sebastian Guth, Giám đốc vận hành của Bayer, nhấn mạnh kết quả này không đồng nghĩa AI có thể tự chữa khỏi bệnh.

"Đó có phải là AI tự chữa khỏi bệnh hay không? Không phải. Điều kỳ diệu xảy ra khi kết hợp trí tuệ của các nhà khoa học với AI", ông Guth nói.

Hoàng Hà

Nguồn VnEconomy: https://vneconomy.vn/techconnect/ai-duoc-ky-vong-tim-ra-thuoc-chua-benh-nganh-duoc-van-hoai-nghi.htm