An ninh năng lượng Quốc gia: Chuyển đổi năng lượng sạch xanh, đảm bảo tính tự chủ

Đại biểu Quốc hội Trần Hoàng Ngân. Ảnh: Phạm Kiên/TTXVN

Phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã trao đổi với PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn xung quanh vấn đề này.

Thưa ông, trong quá khứ khi Việt Nam đối mặt với các đợt tăng giá năng lượng, cơ quan quản lý thường sử dụng 2 nhóm công cụ chính là: Quỹ bình ổn xăng dầu và chính sách thuế để hạn chế tác động dây chuyền lên chi phí vận tải, logistics và các nhóm hàng hóa thiết yếu. Theo ông, những "nước cờ" chiến lược trong ngắn hạn cần triển khai ngay lúc này là gì?

Đối với giải pháp ngắn hạn (cấp bách) nhằm mục tiêu ổn định và hỗ trợ. Mục tiêu trọng tâm là ngăn chặn hiệu ứng "domino" tăng giá hàng hóa, bảo vệ trước mắt các nhóm đối tượng yếu thế.

Theo đó, Việt Nam áp dụng chính sách tài khóa (miễn giảm các loại thuế phí liên quan đến xăng dầu như đã làm năm 2022); đa dạng hóa các nguồn cung ứng xăng dầu để nhập khẩu dự trữ; hỗ trợ giảm phí hạ tầng đường bộ, cảng biển…

Sáng 12/3 tại cây xăng đường Nguyễn Công Trứ (Hà Nội) đã không còn xảy ra tình trạng người dân xếp hàng chờ mua xăng. Ảnh: Minh Phương/Báo Tin tức và Dân tộc

Bên cạnh đó, cần thực hiện các giải pháp mạnh mẽ trong việc chống buôn lậu tại các tuyến biên giới. Bộ Công Thương chỉ đạo lực lượng Quản lý thị trường tăng cường kiểm tra niêm yết giá, chống tình trạng "tát nước theo mưa" tại các chợ đầu mối và hệ thống bán lẻ; phối hợp với các doanh nghiệp đầu mối (như Petrolimex Sài Gòn) đảm bảo nguồn cung liên tục, không để xảy ra tình trạng "đứt gãy" tại các cây xăng; xem xét hỗ trợ trực tiếp (qua ví điện tử, tài khoản ngân hàng) cho nhóm xe dịch vụ vận chuyển công cộng góp phần giữ giá ổn định do đang chịu áp lực chi phí đầu vào.

Để ổn định đời sống an sinh cho người dân, các bộ, ngành địa phương cần có thêm các giải pháp bình ổn giá hàng thiết yếu, theo đó, kích hoạt mạnh mẽ Chương trình Bình ổn thị trường đối với lương thực, thực phẩm để giảm áp lực chi tiêu cho công nhân, người lao động nghèo.

Đây không phải là lần đầu tiên Việt Nam đối mặt với “cú sốc” năng lượng. Việt Nam đã có quá nhiều bài học kinh nghiệm xương máu và cả những thành công vang dội trong việc điều hành giá, đặc biệt năm 2022, Việt Nam đã kiềm chế lạm phát 3,15%, trong khi thế giới là trên 7%. Nhờ kiểm soát tốt giá cả nên chúng ta ổn định được giá xăng dầu. Do đó Việt Nam cần có chính sách phản ứng linh hoạt, kịp thời, đồng bộ dựa trên các bài học kinh nghiệm đã có trước đây (năm 2008 và 2022).

Quy luật thị trường cho thấy giá xăng dầu lên, giá cả hàng hóa rục rịch tăng theo, nhưng khi xăng dầu xuống, mặt bằng giá cả lại "đứng im", ít hạ. Điều này “vắt kiệt” sức mua của người dân.

Giải pháp cấp bách nữa là nghiêm túc thực hiện giải pháp tiết kiệm năng lượng công cộng, đó là điều chỉnh thời gian chiếu sáng công cộng; yêu cầu các cơ quan hành chính Nhà nước cắt giảm ít nhất 10 - 15% chi phí năng lượng ngay trong tháng cao điểm. Bên cạnh đó, cần tuyên truyền khuyến khích người dân đi metro, đường sắt, đi xe đạp, làm việc từ xa, các trường đại học dạy online trực tuyến.

Mới đây, Bộ Công Thương cũng đưa ra khuyến nghị người dân và doanh nghiệp đẩy mạnh các giải pháp tiết kiệm xăng dầu. Đối với người dân, có thể hạn chế sử dụng phương tiện cá nhân khi không cần thiết, ưu tiên đi chung xe, sử dụng phương tiện công cộng hoặc xe đạp cho những quãng đường ngắn. Về lâu dài, người dân có thể cân nhắc chuyển sang các phương tiện tiết kiệm năng lượng như xe điện, xe hybrid hoặc sử dụng nhiên liệu sinh học E5, E10 theo lộ trình từ ngày 1/6.

Chính phủ cần sử dụng "tổng lực" các công cụ như chấp nhận giảm đến mức tối đa các loại thuế, phí để kìm giữ giá xăng dầu. Chúng ta có thể dùng chính nguồn thu ngân sách Nhà nước (NSNN) tăng thêm rất tốt trong 2 tháng đầu năm nay để bù đắp cho việc giảm thuế phí này. Đây là sự "đánh đổi" vô cùng cần thiết vì nế để mất ổn định, cái giá phải trả sẽ lớn hơn gấp nhiều lần.

Việt Nam đang nắm trong tay công cụ Quỹ bình ổn giá xăng dầu với dư địa còn gần 6.000 tỷ đồng. Việc linh hoạt sử dụng Quỹ này kết hợp với giảm thuế sẽ giúp kiểm soát nhịp đập của thị trường năng lượng một cách êm ái nhất.

Tại cuộc họp với Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng mới đây, Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định mục tiêu "dứt khoát không để thiếu năng lượng trong bất kỳ hoàn cảnh nào"; đồng thời đồng ý việc sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu, áp dụng ngay ngày 11/3. Vào kỳ điều hành đêm 10/3, lần đầu sau hơn 2 năm, liên Bộ Công thương - Tài chính đã chi sử dụng Quỹ bình ổn giá với các mặt hàng xăng dầu. Theo đó, xăng RON 95-III, dầu hỏa và mazut cùng có mức chi quỹ là 4.000 đồng, còn dầu diesel 5.000 đồng/lít.

Việc bình ổn giá xăng dầu được thực hiện qua sự kết hợp giữa điều tiết cung cầu và các công cụ tài chính, trong đó có Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Nguồn hình thành Quỹ bình ổn này được trích lập thông qua giá mua, do người tiêu dùng chi trả (300 đồng/lít) nhưng được quản lý tại doanh nghiệp và việc sử dụng quỹ do nhà điều hành (liên Bộ Công Thương - Tài chính) quyết định tại mỗi kỳ điều hành.

Tuy nhiên, từ cuối năm 2023 đến nay, liên Bộ Tài chính - Công Thương không trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Tính tới cuối quý III/2025, quỹ này còn dư hơn 5.617 tỷ đồng.

Thưa ông, giá dầu thô đang tăng sốc do xung đột tại Trung Đông. Liệu "cơn bão" này có đủ sức "thổi bay" đà tăng trưởng mà kinh tế Việt Nam đang nỗ lực xây dựng?

Cánh đồng điện gió Đầm Nại (Ninh Thuận). Ảnh: Nguyễn Thành/TTXVN

Trước tiên, chúng ta hãy nhìn vào những gam màu sáng. Trong 2 tháng đầu năm 2026, người dân Việt Nam đã đón Tết Bính Ngọ hết sức an lành, vui tươi và hạnh phúc. NSNN trong 2 tháng đầu năm tăng thu gần 70.000 tỷ so vơi cùng kỳ, nợ công cũng ở mức thấp. Điều đó minh chứng rằng sự ổn định vĩ mô đang mang lại rất nhiều giá trị, tạo đà bứt phá cho kinh tế Việt Nam tăng trưởng ở mức cao.

Tuy nhiên, từ đầu tháng 3/2026 đến nay, tình hình thế giới bắt đầu có những biến động lớn. Căng thẳng tại khu vực Trung Đông, đặc biệt xung đột giữa Iran và Mỹ - Israel đã tạo ra nguy cơ khủng hoảng năng lượng. Giá dầu thô tăng cực mạnh, vọt lên hơn 40%. Việc này khiến Liên bộ Công Thương - Tài chính đã phải điều chỉnh giá xăng bán lẻ vượt mốc 29.000 đồng/lít vào đêm 10/3. Do giá xăng dầu thế giới hạ nhiệt nên tối 11/3, giá xăng trong nước đã giảm mạnh sau 4 phiên tăng liên tiếp, RON95 hạ gần 4.000 đồng/lít.

Cụ thể, giá xăng RON95-III được điều chỉnh giảm 3.880 đồng/lít so với giá cơ sở hiện hành, giá bán lẻ không cao hơn 25.240 đồng/lít. Tương tự, giá xăng E5 RON92 hạ 3.619 đồng/lít, giá bán không cao hơn 22.951 đồng/lít…

Hệ lụy của giá xăng dầu tăng mạnh kéo dài sẽ khiến rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng, chi phí logistics, phí bảo hiểm hàng hóa và chi phí vận chuyển đều tăng vọt do tàu thuyền phải đổi lộ trình. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến các hợp đồng xuất nhập khẩu, điển hình như mặt hàng thủy sản tươi sống.

Nếu không khéo léo điều hành, lạm phát của Việt Nam sẽ gia tăng, kéo theo lãi suất tăng, gây khó khăn chồng chất. Do vậy, Chính phủ đã phát đi những thông điệp mạnh mẽ, có chính sách ứng phó linh hoạt, kịp thời để cắt đứt tâm lý kỳ vọng lạm phát và tình trạng đầu cơ, tích trữ.

Khi kiên quyết neo giá xăng dầu trong nước ở mức thấp, chúng ta sẽ phải đối mặt với nguy cơ buôn lậu và xáo trộn chuỗi cung ứng cục bộ. Bài toán này cần được giải quyết ra sao, thưa ông?

Đó là một thực tế tất yếu. Khi chúng ta giữ được mặt bằng giá xăng dầu ở mức thấp hơn khu vực để bảo vệ an sinh xã hội, môi trường đầu tư, bài toán đặt ra là nguy cơ buôn lậu qua biên giới sẽ tăng cao. Do đó, đi kèm với nỗ lực hạ giá, các lực lượng chức năng phải siết chặt quản lý, chống buôn lậu xăng dầu một cách triệt để.

Bên cạnh đó, đối với những khó khăn cục bộ của doanh nghiệp, các Cơ quan quản lý cần có sự linh hoạt trong chính sách để hỗ trợ họ ứng biến với thị trường. Ví dụ, nếu xảy ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung gas dẫn đến việc doanh nghiệp đề xuất chiết nạp bình loại nhỏ (6 - 8kg) để tối ưu hóa và duy trì nguồn cung cho người tiêu dùng, chúng ta cũng cần xem xét tháo gỡ nhanh chóng. Mục tiêu cuối cùng là không để đứt gãy nguồn cung thiết yếu.

Thưa chuyên gia, để tự chủ xăng dầu dài hạn, Việt Nam cần chiến lược đa diện ra sao, chẳng hạn như nâng cao công suất lọc dầu trong nước (Nhà máy Nghi Sơn, Dung Quất), đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, đặc biệt chuyển đổi năng lượng sạch xanh, đảm bảo tính tự chủ, tự lực, tự cường?

Mục tiêu Việt Nam cần xây dựng một nền kinh tế đô thị ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Đối với cchuyển đổi hạ tầng giao thông xanh, Việt Nam cần đẩy nhanh tiến độ thi công các tuyến Metro và tăng độ bao phủ của xe buýt điện. (ưu tiên triển khai nhanh các dự án metro càng sớm càng tốt), quan tâm vận tải đường sắt, đường thủy…

Một số thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh cần sử dụng cơ chế đặc thù để khuyến khích người dân đổi sang xe máy điện thông qua các chính sách thuế và trạm sạc công cộng. (xe đạp, làm đường ưu tiên xe đạp.. kết nối metro, xe bus điện).

Đặc biệt cần phát triển năng lượng áp mái (Distributed Energy), năng lượng gió, theo đó, tận dụng diện tích mái nhà của các tòa nhà công và khu công nghiệp để lắp đặt điện mặt trời theo mô hình "tự sản tự tiêu", giảm tải cho lưới điện Quốc gia; xây dựng hệ thống dự báo nhu cầu năng lượng dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI) để điều tiết Kho dự trữ chiến lược, tránh bị động trước các cú sốc giá từ thị trường xăng dầu thế giới.

Về phía các doanh nghiệp cần ứng dụng AI, quản trị số để tối ưu quá lịch trình vận chuyển hàng hóa, người lao động trong đơn vị, làm việc từ xa ...; hỗ trợ điều tiết giao thông, giảm kẹt xe…cũng góp phần giảm chi phí logistic

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Bài và ảnh: Minh Phương/Báo Tin tức và Dân tộc (thực hiện)