Anh định hình thế hệ không khói thuốc

Một người cầm thiết bị thuốc lá điện tử. Ảnh: Getty Images

Cấm từ điểm khởi đầu

Khác với các biện pháp truyền thống như tăng thuế hay cảnh báo sức khỏe, đạo luật mới thiết kế một ranh giới mang tính thế hệ. Theo BBC, những người hiện từ 17 tuổi trở xuống sẽ không bao giờ có quyền hợp pháp để mua thuốc lá trong suốt cuộc đời. Không có ngoại lệ, không có “độ tuổi trưởng thành” để quay lại quyền lựa chọn. Điều này đồng nghĩa, chỉ sau vài thập kỷ, thị trường thuốc lá ở quốc gia này sẽ tự thu hẹp một cách tự nhiên mà không cần những “cú sốc” chính sách đột ngột.

Ngoài ra, Chính phủ Anh sẽ có thêm thẩm quyền quản lý các sản phẩm thuốc lá, thuốc lá điện tử và nicotine, bao gồm quy định về hương vị và bao bì. Song song, dự luật cũng mở rộng các khu vực cấm sử dụng thuốc lá điện tử, bao gồm trong ô tô có trẻ em, tại sân chơi, khu vực ngoài trường học và bệnh viện.

Việc sử dụng thuốc lá điện tử vẫn được phép tại một số khu vực ngoài trời như bên ngoài bệnh viện nhằm hỗ trợ người đang cai thuốc. Các không gian ngoài trời như khu vực dịch vụ ăn uống, bãi biển và khu vực riêng tư không thuộc phạm vi điều chỉnh. Người dân vẫn được phép hút thuốc và sử dụng thuốc lá điện tử trong nhà riêng. Tuy vẫn cho phép sử dụng trong một số không gian, chính sách này cho thấy nỗ lực cân bằng giữa kiểm soát rủi ro và hỗ trợ chuyển đổi hành vi.

Dự luật này thuộc chiến lược tổng thể nhằm giảm tác hại của thuốc lá, một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong, bệnh tật và tàn tật có thể phòng tránh tại Anh. Lập luận của chính phủ Anh khá rõ ràng khi The Guardian dẫn lời Bộ trưởng Y tế Anh Wes Streeting: “Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh”. Với hệ thống y tế công như Hệ thống Y tế quốc gia Anh (NHS), chi phí điều trị các bệnh liên quan đến thuốc lá không chỉ là gánh nặng ngân sách, mà còn là áp lực dài hạn lên toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe.

Từ quyền cá nhân đến chuẩn mực xã hội

Dẫu vậy, dự luật không tránh khỏi tranh cãi. Một số ý kiến cho rằng vẫn có những cách “ít can thiệp” hơn để ngăn giới trẻ tiếp cận thuốc lá. Trong nhiều thập kỷ, hút thuốc được xem là lựa chọn cá nhân, miễn là người hút chấp nhận rủi ro. Song, cách tiếp cận mới của Anh đang dịch chuyển ranh giới này, đặt trách nhiệm cộng đồng lên trên quyền lựa chọn cá nhân trong những hành vi có tác động xã hội rộng lớn.

Theo The Guardian, xu hướng này không chỉ diễn ra tại Anh. Một trong những mô hình táo bạo nhất từng thuộc về New Zealand. Năm 2022, quốc gia này thông qua luật cấm bán thuốc lá vĩnh viễn cho những người sinh sau năm 2009, một ý tưởng gần như trùng khớp với cách tiếp cận hiện nay của Anh. Tuy nhiên, chỉ chưa đầy hai năm sau, chính sách này đã bị hủy bỏ khi chính phủ thay đổi, với lý do lo ngại tác động kinh tế và nguy cơ hình thành thị trường chợ đen, qua đó cho thấy tính bền vững của chính sách này vẫn là dấu hỏi.

Trái ngược với sự đảo chiều đó, Maldives lại trở thành quốc gia đầu tiên thực thi thành công lệnh cấm hút thuốc theo thế hệ. Từ năm 2025, những người sinh sau 2007 không chỉ bị cấm mua mà còn bị cấm sử dụng thuốc lá, đánh dấu bước đi cứng rắn hơn cả mô hình của Anh, nhằm cắt đứt hoàn toàn mối liên hệ giữa thế hệ trẻ và thuốc lá ngay từ điểm khởi đầu.

Nhìn chung ở châu Âu, xu hướng không đi theo hướng “cấm tuyệt đối” mà thiên về mở rộng không gian không khói thuốc. Pháp đã quyết định cấm hút thuốc tại nhiều khu vực công cộng ngoài trời như bãi biển, công viên hay khu vực gần trường học, nhằm bảo vệ trẻ em và giảm tiếp xúc thụ động.

Úc, một trong những quốc gia kiểm soát thuốc lá nghiêm ngặt nhất thế giới, lại tiếp cận vấn đề theo một hướng khác: dựa trên dữ liệu thực chứng. Một nghiên cứu quy mô lớn đã phân tích nước thải tại 55 nhà máy xử lý, bao phủ khoảng 14 triệu người, tương đương hơn một nửa dân số. Trong suốt 7 năm, các nhà khoa học theo dõi dấu vết nicotine và các chất chuyển hóa, những chỉ dấu sinh học cho phép đo lường chính xác mức tiêu thụ thuốc lá, kể cả hợp pháp lẫn bất hợp pháp. Cách tiếp cận này mang lại một “bức ảnh trung thực” về hành vi tiêu dùng, điều mà các khảo sát truyền thống khó nắm bắt, đặc biệt với thị trường chợ đen.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, thuốc lá gây ra gần 7 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu, và được xem là một trong những “mối đe dọa sức khỏe cộng đồng lớn nhất mà thế giới từng đối mặt”. Thuốc lá không còn là vấn đề cá nhân, mà là một bài toán xã hội. Tỷ lệ hút thuốc cao hơn ở các nhóm thu nhập thấp, kéo theo vòng xoáy bất bình đẳng, suy giảm năng suất lao động và gia tăng chi phí y tế. Vì vậy, việc ngăn chặn ngay từ đầu một thế hệ tiếp cận thuốc lá được xem là giải pháp mang tính cấu trúc, nhằm xử lý gốc rễ thay vì chỉ kiểm soát hệ quả.