Áo ngũ thân qua tư liệu

Lương Văn Thể (bên trái) và Tân (bên phải) trong trang phục năm 1863. Ảnh: Jacques-Philippe Potteau

Ô châu cận lục của Dương Văn An ở thế kỷ 16 đã ghi nhận sự hiện diện của màu sắc, hoa văn và những khác biệt về trang phục giữa các tầng lớp. Sang đầu thế kỷ 17, giáo sĩ Cristoforo Borri mô tả cách ăn mặc ở Đàng Trong khá chú trọng chất liệu tơ lụa, màu sắc và sự chỉnh tề. Đến cuối thế kỷ 18, John Barrow lại ghi nhận trang phục thường ngày giản dị hơn...

Những tư liệu này cho thấy y phục Đàng Trong không ngừng biến đổi theo thời gian, hoàn cảnh và vị thế xã hội. Cùng với những quy định về y phục dưới thời chúa Nguyễn, kiểu áo cổ đứng, cài khuy phía trước, mặc cùng quần ngày càng được biết đến rõ hơn trong đời sống của người Đàng Trong.

Áo ngũ thân trên đất Quảng

Áo ngũ thân hiện diện trên một vùng đất có nghề tơ lụa phát triển và hoạt động giao thương sôi động. Ở xứ Quảng, Thăng Hoa, Điện Bàn từng là những vùng trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa; trong khi Hội An giữ vai trò một thương cảng quan trọng của Đàng Trong. Những điều kiện ấy góp phần định hình đời sống may mặc ở xứ Quảng.

Lê Quý Đôn trong Phủ biên tạp lục cho biết, tổ ba đời họ Nguyễn ở phủ Thăng Hoa, dinh Quảng Nam, học nghề dệt của người Bắc khách (người Hoa) rồi truyền nghề qua các thế hệ, làm ra các loại vóc, sa, lãnh, gấm, trừu cài hoa rất khéo... Những ghi chép ấy cho thấy nghề tơ lụa đã gắn với đời sống sản xuất của cư dân xứ Quảng và cung cấp nguồn chất liệu quan trọng cho việc may mặc.

Trong dòng biến chuyển của y phục Đàng Trong, một thay đổi đáng chú ý diễn ra dưới thời Võ vương Nguyễn Phúc Khoát. Năm 1744, chúa ban lệnh cải đổi y phục ở Thuận Hóa và Quảng Nam, đến nay vẫn được xem là dấu mốc cho sự ra đời của chiếc áo ngũ thân nhằm tạo dựng bản sắc và sự độc lập về văn hóa so với Đàng Ngoài.

Theo ghi chép của Lê Quý Đôn, phụ nữ được yêu cầu mặc “trách tụ đoản y” - kiểu áo tay hẹp, gọn hơn - cùng với quần. Dã sử lược biên Đại Việt quốc Nguyễn triều thực lục cũng ghi việc nam nữ trong nước mặc “nhu bào”, “xuyên thường”, “triền cân”, đồng thời cho biết cách gọi “quần chân áo chiết/chít” bắt đầu từ đó. Những ghi chép này cho thấy cách ăn mặc ở Đàng Trong đã có sự chuyển dịch rõ rệt: áo tay hẹp được mặc cùng quần, tạo nên một kiểu phục sức gọn gàng, thuận tiện hơn.

Đến giữa thế kỷ 19, kiểu áo ấy được ghi lại trực tiếp qua những bức ảnh của Jacques-Philippe Potteau. Năm 1863, trong thời gian phái bộ Phan Thanh Giản sang Pháp, ông chụp chân dung nhiều thành viên của đoàn, trong đó có Lương Văn Thể, 47 tuổi, người Quảng Nam, một viên quan hộ tống, và một nho sĩ Quảng Nam tên Tân, 30 tuổi.

Điều đáng chú ý là cả hai nhân vật người Quảng đều xuất hiện trong trang phục áo dài cổ đứng, cài khuy phía trước. Một người là quan võ, một người là nho sĩ; cả hai đều mặc kiểu áo này, cho thấy nó đã hiện diện trong đời sống của người Quảng Nam giữa thế kỷ 19. Hai chân dung vì vậy có giá trị đặc biệt: đây không còn là những mô tả khái quát về y phục Đàng Trong mà là hình ảnh cụ thể của người dân xứ Quảng trong trang phục đương thời.

Về sau, khoảng 1888 - 1891, hình ảnh Nguyễn Đình Kiêm, Tổng đốc Quảng Nam và hai người hầu, cũng được Gustave Trumelet-Faber ghi lại trong trang phục áo dài. Những hình ảnh này, đặt bên cạnh các ghi chép bằng chữ của những tác giả trước đó, tạo nên một nguồn tư liệu trực quan đáng chú ý về cách ăn mặc của người dân xứ Quảng trong thế kỷ 19.

Nguyễn Đình Kiêm, Tổng đốc Quảng Nam và hai người hầu, trong trang phục khoảng năm 1888 - 1891. Ảnh: Gustave Trumelet-Faber

Tà áo qua những đổi thay

Áo ngũ thân hiện diện trong đời sống, trong những dịp trang trọng cũng như thường ngày. Cách mặc có phần linh hoạt hơn theo hoàn cảnh; chất liệu, màu sắc, độ rộng thân áo và cách cài khuy cũng dần có những điều chỉnh. Những bộ áo mặc trong dịp trang trọng vẫn giữ vẻ nền nếp, trong khi trang phục thường ngày hướng đến sự gọn gàng, thuận tiện hơn.

Đầu thế kỷ 20, cổ áo, tay áo, tà áo và dáng áo tiếp tục có những thay đổi. Nhất là trong trang phục phụ nữ, những kiểu áo mới lần lượt xuất hiện, khiến áo dài ngày càng có dáng vẻ khác trước. Giữa áo ngũ thân và những kiểu áo dài về sau vẫn có những dạng chuyển tiếp, với những điều chỉnh dần về cách may và cách mặc.

Ở xứ Quảng, những dáng áo xưa vẫn còn được nhận ra qua ảnh cũ, sử liệu và những chiếc áo được lưu giữ trong gia đình. Cổ đứng, hàng khuy phía trước, cách mặc áo với quần vẫn có thể nhận ra ở một số kiểu áo về sau. Những chi tiết tưởng nhỏ ấy giúp hình dung phần nào sự tiếp nối của tà áo qua những đổi thay của đời sống.

Ngày nay, áo ngũ thân không còn là trang phục thường nhật, nhưng vẫn hiện diện trong các dịp lễ, nghi thức và những sinh hoạt văn hóa, như một cách gìn giữ ký ức về trang phục truyền thống.