Sĩ phu Duy tân xứ Quảng và cuộc đổi thay y phục

Trang phục của người dân xứ Quảng khoảng cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Bưu ảnh xưa

Trang phục truyền thống trong dân gian xưa, đàn ông miền Trung thường mặc quần có 2 loại là ống sớ và lá tọa. Quần ống sớ màu trắng có ống hẹp, đũng cao gọn gàng, đi liền với áo dài lương, khăn đóang dùng mỗi khi có việc làng, có khi cả những ngày thường.

Quần lá tọa thì có ống rộng và thẳng, đũng sâu, đàn ông cũng như đàn bà đều có buộc dây lưng bằng cả khổ vải vòng từ hai bên hông rồi vấn bỏ hai đầu xuống đằng trước. Lại vận một cái bao hình bán nguyệt to như một cái quạt nhỏ (vì thế nên gọi là “lá tọa”), chia ra làm nhiều ngăn để đựng tiền, trầu, thuốc hoặc những vật dụng khác.

Nhận thấy kiểu trang phục này khá “lùng thùng”, bất tiện trong sinh hoạt, nhất là lao động nên các sĩ phu Duy tân kêu gọi chuyển sang mặc áo ngắn cho giản tiện, lại còn vận động đàn ông mặc theo kiểu Âu phục và vận động mọi người để răng trắng. Người đầu tiên khởi xướng là cụ Phan Châu Trinh.

Cụ thuê thợ dựa theo mẫu Âu phục cắt may một cái áo bành tô và một chiếc quần tây bằng vải nội hóa Quảng Nam rồi đem nhuộm đen để mặc. Cụ lại đi một đôi giày “dôn” da vàng mỏ vịt và đội một cái nón cát (casque) trắng, thắt một cái cà vạt, tạo nên cái “mốt” để đi vận động khắp nơi, ra cả miền Bắc.

Người đương thời gọi đây là “mốt Tây Hồ”, được nhiều người hưởng ứng. Ở Quảng Nam các cụ Duy tân lập hẳn một hội mang tên “Hội mặc đồ Tây”.

Cắt tóc, ráy tai ở Đà Nẵng đầu thế kỷ 20, thời kỳ phong trào Duy tân lan rộng. Bưu ảnh xưa

Còn về tóc thì ngày xưa đàn ông cũng như đàn bà đều để tóc dài rồi búi lại một nắm tròn sau sống ót, đội khăn bịt ra ngoài. Răng thì nhuộm đen tuyền. Các cụ Duy tân kêu gọi đàn ông cần phải cắt bỏ cái “búi tó củ hành” mà các cụ gọi là “cục mê trên đầu” để đoạn tuyệt với cái cũ lỗi thời, lạc hậu, để trở thành con người văn minh.

Bấy giờ các cụ có bài ca tuyên truyền: “Còn như một nỗi tóc dài/Tính ra cho kỹ được tài chi chi?/Gác tay lên trán mà suy/Bùi nhùi giữa óc, loạn nghì trên côi/Chẳng chi nực nội mà thôi/Đã thêm chí cắn lại bồi bụi nhơ/Gặp khi biến sự tình cờ/Dẫu không rối rắm cũng chờ búi bao/Thế thôi có ích chi nào/Đã thêm của tốn công hao kia mà”.

Cụ Phan Châu Trinh còn nâng lên thái độ chính trị, cho rằng cần phải cắt phăng cái búi tóc để cho lũ chấy rận mà cụ gọi là “xuẩn xuẩn vi trùng” không còn đất thực dân trên đầu để hút máu mình, như thế là đại khoái.

Thế nhưng, cuộc vận động thời gian đầu bị phái thủ cựu phản ứng dữ dội. Họ cho rằng cắt tóc ngắn là phạm vào đạo hiếu. Họ dẫn sách Hiếu Kinh: “Thân thể phát phu thụ chi phụ mẫu, bất cảm hủy thương, hiếu chi thủy dã”. Nghĩa là, mình mẩy da tóc là của cha mẹ ban cho, không được làm thương tổn, ấy là việc đầu tiên của chữ Hiếu.

Lại còn làm thơ công kích phái cắt tóc ngắn: “Mồ cha mả mẹ anh đâu?/Còn vua còn chúa hỏi anh cúp đầu thờ ai?/Chữ rằng phục quốc Tây lai/Xem trong Nam Việt ai ai cũng buồn tình/Nước Nam mình còn miếu còn đình/Còn khoa còn mục còn mình còn ta/Làm chi khác thể ông thầy chùa/Khỏi xâu khỏi thuế cũng nên đua cúp đầu”.

Là người đầu tiên cắt tóc ngắn, lúc đầu cụ Phan Châu Trinh vận động các nhà nho Duy tân thực hiện trước. Rồi từ đó, cắt tóc ngắn dần được nhiều người ủng hộ, sau phát triển thành phong trào.

Mỗi khi vận động được một người nào, người cắt tóc cầm kéo nhịp nhịp cùng với đọc bài “Vè cúp tóc” được cho là của ông Phan Khôi sáng tác. Tiếng kéo tách tách, cùng với giọng đọc dứt khoát, vui nhộn, khiến người được cắt thêm phấn chấn: “Cúp hề!Cúp hề!/Tay trái cầm lược/Tay phải cầm kéo/Thủng thỉnh cho khéo/Bỏ cái ngu này!/Bỏ cái dại này!/Phen này ta cúp/Phen sau ta cạo!”.

Cuộc vận động trở thành một phong trào “Thế phát Âu trang” (Cắt tóc ngắn, mặc đồ Âu), khiến chính quyền thực dân và Nam triều lo sợ, cho rằng có màu sắc chính trị nên gọi những người thực hiện là “Đảng cúp tóc”.

Tại phủ Thăng Bình, viên Tri phủ vặn hỏi ông Lê Cơ làng Phú Lâm (nay thuộc xã Sơn Cẩm Hà): “Vì sao lại sức dân cắt tóc?”. Lê Cơ điềm nhiên trả lời: “Vì dân ở miền nguồn nên phải cắt tóc cho gọn gàng khỏi vướng mắc khi lên rừng, xuống suối, lại thêm sạch sẽ”.

Viên tri phủ lại vặn hỏi về bộ râu quai nón của ông: “Vì sao cắt tóc mà không cạo râu?”. Lê Cơ cũng nghiêm nét mặt mà trả lời: “Lo chi, sửa cái trên trước rồi sửa cái dưới sau. Tưởng hắn ra mà lịch lãm chi, chứ hắn ra mà ăn lút mặt lút mày như ri thì trước sau chi tui cũng sửa!”.

Còn trong bản án Nam Triều kết tội các sĩ phu Duy tân trong Phong trào chống Thuế năm 1908, vì không tìm được chứng cớ nên phải quy các tội: xướng dân quyền, mở hội buôn, lập trường sở, tụ hội diễn thuyết, cả tội “khuyến dụ cải trang”, “dụ dỗ đồng dân cắt tóc”.

Thế mới thấy, để có được sự cải đổi phong tục theo hướng văn minh tiến bộ, các cụ Duy tân xứ Quảng ngày xưa đã nhiệt tâm, kể cả phải nếm trải gian lao đến mức nào.