Áp lực cân bằng cán cân thương mại

Lần đầu tiên xuất nhập khẩu trong tháng vượt 90 tỷ USD

Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa trong tháng 3/2026 đạt 93,55 tỷ USD, ghi nhận mức tăng kỷ lục, dù khoảng thời gian này chịu tác động mạnh từ xung đột quân sự Trung Đông.

Theo số liệu của Cục Thống kê, xuất khẩu tháng 3 đạt 46,44 tỷ USD, tăng 40,3% so với tháng trước và tăng 20,1% so với cùng kỳ. Nhập khẩu tăng mạnh hơn, đạt 47,11 tỷ USD, tăng 38,2% so với tháng trước và tăng 27,8% so với cùng kỳ.

Kết quả này đã đưa tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa quý đầu năm tăng thêm 46,61 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu quý I/2026 đạt gần 123 tỷ USD, tăng 19,1% so với cùng kỳ năm trước (tương ứng tăng 19,7 tỷ USD), còn nhập khẩu hàng hóa đạt 126,57 tỷ USD, tăng 27% (tương ứng tăng 26,91 tỷ USD).

Tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa trong tháng 3/2026 ghi nhận mức tăng kỷ lục, đạt trên 90 tỷ USD. Ảnh: Đức Thanh

Bức tranh xuất, nhập khẩu quý I khởi sắc, nhưng "nốt trầm" là khu vực kinh tế trong nước vẫn tiếp đà giảm tốc, khi chỉ mang về 24,47 tỷ USD, giảm 16,6%. Ngược lại, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đóng góp vào doanh thu xuất khẩu tới 98,46 tỷ USD (chiếm 80,1%). Như vậy, tỷ trọng đóng góp về xuất khẩu của 2 khu vực doanh nghiệp đã nới thêm khoảng cách.

Thực tế, đà giảm xuất, nhập khẩu của khu vực kinh tế trong nước không phải bây giờ mới diễn ra, mà đã duy trì trạng thái này trong cả năm 2025. Theo số liệu của Cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa năm 2025 đạt 930 tỷ USD, nhưng khối doanh nghiệp FDI đóng góp tới trên 683 tỷ USD, tăng 28,9%, trong khi xuất, nhập khẩu của khối doanh nghiệp trong nước chỉ đạt 246,72 tỷ USD, giảm 4%, tương ứng giảm 10,16 tỷ USD.

Làm rõ thêm cơ cấu thương mại quý đầu năm 2026, kim ngạch nhập khẩu tăng 27%, cao hơn 7,9 điểm phần trăm so với xuất khẩu, khiến nền kinh tế nhập siêu 3,64 tỷ USD. Sở dĩ nhập khẩu tăng mạnh là do nhu cầu trong nước đối với nhóm hàng tư liệu sản xuất cao. Nhập khẩu nhóm hàng này trong quý I/2026 đạt 118,84 tỷ USD, tăng trên 27% và chiếm 93,9% tổng kim ngạch nhập khẩu. Đây chủ yếu là các mặt hàng phục vụ sản xuất, đặc biệt trong lĩnh vực điện tử, công nghệ và công nghiệp chế biến chế tạo.

Một sự mất cân đối nữa cũng được thể hiện khi khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 10,73 tỷ USD, khu vực FDI (kể cả dầu thô) xuất siêu 7,09 tỷ USD.

Nhìn vào bức tranh xuất, nhập khẩu hàng hóa quý đầu năm, có thể thấy rõ mô hình thương mại hàng hóa quốc tế phụ thuộc ngày càng lớn vào khu vực FDI. Khu vực FDI đóng vai trò dẫn dắt, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch và tạo ra sự chênh lệch lớn về năng lực cạnh tranh cũng như giá trị gia tăng.

Cùng với đó, cán cân thương mại cũng mất cân đối với tình trạng xuất siêu và nhập siêu chênh lệch đáng kể tại một số thị trường chủ lực. Cụ thể, nhập siêu từ Trung Quốc 33,3 tỷ USD, tăng 34,4%; nhập siêu từ Hàn Quốc 10,6 tỷ USD, tăng 48,7%; nhập siêu từ ASEAN 5 tỷ USD, tăng 31,3%. Ngược lại, xuất siêu sang EU tăng 6,6%, sang Mỹ tăng 24,2% so với cùng kỳ.

Giải pháp nào để bứt tốc?

Những biến động địa chính trị toàn cầu tác động mạnh đến ngành sản xuất, chi phí đầu vào tăng cao đe dọa đến phục hồi nhu cầu tiêu dùng tại nhiều thị trường có sức mua lớn và là điểm đến của hàng hóa nước ta.

Phân tích thêm, Bộ trưởng Bộ Công thương Lê Mạnh Hùng cho rằng, dù đã đạt được những kết quả nhất định trong quý đầu năm, song công nghiệp, thương mại vẫn đối mặt nhiều thách thức. Đặc biệt, tình hình chiến sự tại Trung Đông đặt ra những áp lực không nhỏ trong công tác điều hành quý II/2026 và các tháng tiếp theo.

Sản xuất công nghiệp năm 2026 đặt mục tiêu tăng trưởng trên 10%, xuất khẩu tăng 15%, cán cân thương mại ngắm mốc thặng dư khoảng 20 tỷ USD.

Để thực hiện mục tiêu tăng trưởng đã đề ra trong năm 2026, theo tính toán, quý II và các quý còn lại của năm 2026, chỉ số sản xuất công nghiệp từ quý II trở đi phải đạt tối thiểu từ 12,5% trở lên.

Với xuất nhập khẩu, Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng yêu cầu: “Từ quý II trở đi, cần tính toán để bình quân xuất siêu trên 8 tỷ USD mỗi quý. Nếu xuất siêu 8 tỷ USD/quý từ nay đến hết năm mới giúp nước ta về đích với mục tiêu thặng dư trên 20 tỷ USD”.

Để có thặng dư thương mại, xuất khẩu phải bứt tốc so với nhập khẩu, nhưng trong bối cảnh thị trường không thuận cả trong lẫn ngoài như hiện nay, việc tìm lời giải cho bài toán này càng trở nên khó khăn. Hơn nữa, cán cân thương mại hàng hóa tính đến hết quý I/2026 đã thâm hụt trên 3,6 tỷ USD.

Lúc này, việc khẩn trương đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và chuỗi cung ứng càng trở nên cấp thiết. Những cú sốc địa chính trị thời gian qua đã cho thấy rõ, phụ thuộc vào một vài thị trường lớn đồng nghĩa với việc tự đặt mình vào thế bị động.

Do đó, việc tận dụng 17 hiệp định thương mại tự do (FTA), mở rộng sang các khu vực tiềm năng như Nam Á, châu Phi, Mỹ Latinh hay Đông Âu không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Đây chính là “van an toàn” giúp giảm thiểu rủi ro khi một thị trường truyền thống gặp biến động.

Song song với đó, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa cũng là lời giải quan trọng. Khi doanh nghiệp chủ động được nguồn nguyên liệu, không chỉ giảm phụ thuộc vào nhập khẩu mà còn đáp ứng tốt hơn các quy định về xuất xứ, giúp các ngành hàng hưởng ưu đãi thuế quan tốt hơn trong các FTA hiện hành.