Chính sách nào cho ngành da giày trước áp lực 'độ mở' 90% xuất khẩu?

Giữ được người lao động là giữ được năng lực sản xuất

Chia sẻ tại Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng” diễn ra mới đây, bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày và Túi xách Việt Nam (Lefaso) cho biết, sản lượng giày dép toàn cầu hiện đạt khoảng 23 tỷ đôi mỗi năm. Trong đó, Trung Quốc chiếm khoảng 60% và giữ vị trí dẫn đầu về sản xuất. Đứng thứ hai là Ấn Độ với khoảng 2 tỷ đôi, tiếp theo là Việt Nam với khoảng 1-1,2 tỷ đôi. Đáng chú ý, khoảng 87% sản lượng giày dép toàn cầu được sản xuất tại khu vực châu Á, với tốc độ tăng trưởng bình quân 5-6%/năm.

Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về xuất khẩu giày dép. Ảnh minh họa

Về xuất khẩu, Trung Quốc tiếp tục là quốc gia đứng đầu thế giới với khoảng 9 tỷ đôi mỗi năm, trong khi Việt Nam xếp thứ hai với kim ngạch xuất khẩu khoảng 1,2 tỷ đôi/năm ra thị trường toàn cầu. Có thể thấy, ngành da giày có độ mở rất lớn khi tới 90% sản lượng được dành cho xuất khẩu, đặc điểm tương đồng với ngành dệt may.

Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, không thể đánh giá dệt may, da giày chỉ qua các chỉ số lợi nhuận. Đây là những ngành mang lại giá trị kinh tế - xã hội quan trọng. Hiện hai ngành này tạo việc làm cho khoảng 5 triệu lao động, góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu từ nông nghiệp sang công nghiệp. Trong bối cảnh đất đai dần chuyển sang phát triển khu công nghiệp, đô thị, việc hấp thụ và đào tạo lực lượng lao động trở thành công nhân chuyên nghiệp có ý nghĩa đặc biệt.

Bên cạnh đó, 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam đã ký kết đang tạo ra dư địa lớn cho doanh nghiệp da giày mở rộng thị trường, tận dụng ưu đãi thuế quan và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh các FTA tiếp tục được mở rộng, ngành da giày càng có thêm điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh và gia tăng giá trị xuất khẩu.

Sau 30-40 năm phát triển, Việt Nam đã vươn lên vị trí thứ hai thế giới về xuất khẩu các mặt hàng này, với chỗ đứng vững chắc tại các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Hàn Quốc. Thành tựu này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần nâng cao vị thế quốc gia.

“Không thể chỉ đo lường đóng góp bằng con số kinh tế, những giá trị vô hình như vị thế và năng lực hội nhập mới là yếu tố tạo nên sức mạnh tổng thể”, bà Xuân nhấn mạnh.

Tuy nhiên, với đặc thù phụ thuộc tới 90% vào xuất khẩu, ngành da giày rất dễ bị tổn thương trước các cú sốc bên ngoài. Sau đại dịch Covid-19 và căng thẳng thương mại, xung đột tại Trung Đông khiến thị trường bị gián đoạn, đặc biệt là khu vực Trung Đông và các tuyến trung chuyển sang châu Phi.

Cùng với đó, biến động chi phí đầu vào do tác động của cuộc xung đột tại Trung Đông, trong khi giá xuất khẩu gần như “đóng băng” suốt 20 năm qua (chỉ tăng khoảng 5%), tạo thêm áp lực lớn cho doanh nghiệp. “Hiện cơ cấu giá thành một đôi giày gồm 60-65% nguyên liệu, 25% nhân công, 5% chi phí quản lý, phần còn lại là lợi nhuận. Vì vậy, bất kỳ biến động nào cũng ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận, thậm chí khiến doanh nghiệp không còn lãi”, bà Xuân chia sẻ.

Trong bối cảnh đó, nhiều doanh nghiệp chấp nhận hòa vốn, thậm chí chịu lỗ để giữ chân lao động. “Giữ được người lao động là giữ được năng lực sản xuất”, bà Xuân nhấn mạnh.

Hoàn thiện chính sách, tăng tự chủ chuỗi cung ứng và thích ứng “xanh”

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), quý I/2026, có 10 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 2 tỷ USD, chiếm 73,7% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong đó, xuất khẩu giày dép đạt 5,42 tỷ USD, tăng 0,8% so với cùng kỳ và tiếp tục là một trong những ngành hàng xuất khẩu chủ lực.

Để ứng phó, các doanh nghiệp ngành da giày đang triển khai nhiều giải pháp như chia sẻ chi phí trong chuỗi cung ứng, cắt giảm chi phí quản lý, đẩy mạnh tự động hóa và chuyển đổi số, đồng thời tái cơ cấu thị trường theo hướng gần khu vực sản xuất nhằm giảm chi phí logistics. “Việt Nam có thể thúc đẩy mở rộng đơn hàng trong khu vực châu Á nhằm giảm phụ thuộc vào các thị trường xa, qua đó tiết giảm chi phí logistics. Tuy nhiên, đây mới chỉ là giải pháp mang tính ngắn hạn, chưa thể giải quyết căn bản những thách thức của ngành”, bà Xuân nhận định.

TS. Võ Trí Thành - Viện trưởng Viện Chiến lược Thương hiệu và Cạnh tranh, Thành viên Tổ tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, các ngành xuất khẩu thâm dụng lao động như dệt may, da giày vốn có biên lợi nhuận thấp, nay càng chịu áp lực lớn hơn, đặc biệt sau những biến động thương mại thời gian qua. Đáng lưu ý, các ngành này hiện phải đối mặt đồng thời với “hai cơn gió ngược”. Thứ nhất là bất ổn địa chính trị tại Trung Đông ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường và biến động chi phí. Thứ hai là rủi ro từ chính sách thuế của Hoa Kỳ.

Bên cạnh đó, theo bà Phan Thị Thanh Xuân, ngành còn đối mặt với thách thức dài hạn từ yêu cầu chuyển đổi xanh. Các thị trường lớn, đặc biệt là thị trường EU, đang siết chặt quy định về giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và triển khai “hộ chiếu số sản phẩm” (DPP). Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải sử dụng năng lượng sạch và minh bạch chuỗi cung ứng, trong khi Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu.

Từ thực tế đó, bà Phan Thị Thanh Xuân đề xuất cần đẩy mạnh phát triển công nghiệp nguyên phụ liệu trong nước, xây dựng thị trường giao dịch và hệ thống dự trữ nguyên liệu. Mô hình này tương tự như dự trữ xăng dầu. Đây được xem là giải pháp giúp doanh nghiệp chủ động nguồn cung, giảm thiểu rủi ro khi thị trường biến động.

"Thực tế cho thấy, những doanh nghiệp có sẵn nguồn nguyên liệu dự trữ đã hạn chế đáng kể tác động chi phí, trong khi nhiều doanh nghiệp khác buộc phải từ chối hoặc mất đơn hàng do không kịp chuẩn bị", bà Xuân chia sẻ.

Theo số liệu của Công ty Cổ phần Nghiên cứu ngành và tư vấn Việt Nam (VIRAC), năm 2025, kim ngạch xuất khẩu giày dép của Việt Nam đạt khoảng 29 tỷ USD, tăng gần 10% so với năm trước, tiếp tục khẳng định vai trò ngành xuất khẩu chủ lực. Ngành hàng này đặt mục tiêu hướng tới mốc 100 tỷ USD vào năm 2030. Trong bối cảnh nhiều biến động, việc chủ động quản trị rủi ro, nâng cao năng lực thích ứng và tăng tính tự chủ được xem là chìa khóa để ngành da giày duy trì tăng trưởng và giữ vững vị thế trên thị trường quốc tế.