Áp lực ô nhiễm từ phế thải xây dựng và vấn đề tái sinh tài nguyên tại Hà Nội

Phế liệu xây dựng từ các ngôi nhà phá dỡ để giải tỏa cho các dự án giao thông đang khiến cho lượng rác thải trở thành quá tải tại các bãi rác Hà Nội. (Ảnh: Trịnh Xuân Giang)

Trong tiến trình phát triển mạnh mẽ của Thủ đô, bài toán xử lý phế thải xây dựng ngày càng trở nên cấp bách. Khi những “ngọn núi” xà bần phát sinh từ các dự án trọng điểm vượt quá năng lực tiếp nhận của hệ thống bãi tập kết, việc thay đổi tư duy quản lý theo hướng coi phế thải là nguồn tài nguyên tái sinh trở thành xu hướng tất yếu.

Áp lực từ những phế thải phá dỡ công trình xây dựng

Ghi nhận tại các đại công trường như dự án đường Vành đai 2,5 (đoạn qua các phố Nhân Hòa, Chính Kinh, Thượng Đình, Bùi Xương Trạch) hay dự án mở rộng đường Tam Trinh cho thấy, hàng loạt công trình nhà ở, hạ tầng đang được tháo dỡ, thi công khẩn trương. Mỗi ngày, lượng lớn bê-tông, gạch đá, cốt thép sau phá dỡ chất thành từng đống lớn, tạo áp lực đáng kể đối với công tác thu gom, vận chuyển và xử lý.

Vật liệu xây dựng từ các công trình phá dỡ trở thành lượng rác khổng lồ trong lòng Thủ đô những ngày này. (Ảnh: Trịnh Xuân Giang)

Theo số liệu của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, tổng lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn hiện đã lên tới khoảng 10.000 tấn/ngày, cao gấp 4-5 lần so với mức trung bình trước đây. Nguyên nhân chủ yếu là do việc triển khai đồng loạt các dự án giao thông trọng điểm, như các tuyến đường vành đai, cầu vượt sông Hồng và mở rộng Quốc lộ.

Trong khi đó, tổng công suất của bốn điểm xử lý chính thức (Nguyên Khê, Yên Sở, Phúc Lợi, Thư Lâm) chỉ đạt khoảng 1.670 tấn/ngày. Sự chênh lệch lớn giữa lượng phát sinh và khả năng xử lý đã dẫn đến tình trạng đổ trộm phế thải diễn ra tại nhiều khu vực ven đô, kênh mương, thậm chí dưới chân các cây cầu. Các bãi chôn lấp truyền thống, như Nguyên Khê, cũng đang trong tình trạng quá tải, không còn khả năng tiếp nhận thêm.

Công nghệ “khai khoáng đô thị”, lời giải cho phế thải xây dựng

Để tháo gỡ khó khăn, việc đưa dây chuyền nghiền di động vào trực tiếp công trường đang được xem là giải pháp mang tính đột phá. Ông Bùi Công Nguyên, Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dịch vụ Sản xuất Toàn Cầu, đơn vị triển khai mô hình tại các gói thầu Vành đai 1, 2, 5 và 3 cho biết: “Việc nghiền phế thải ngay tại chỗ giúp giảm đáng kể khối lượng vận chuyển. Nếu để nguyên vật liệu sau phá dỡ có thể cần tới 10 chuyến xe, nhưng sau khi nghiền chỉ còn khoảng 5 đến 7 chuyến do độ chặt tăng lên”.

Theo các chuyên gia trong lĩnh vực xây dựng, nếu vật liệu xây dựng sau phá dỡ được nghiền nát hoàn toàn có thể làm cốt tái chế vật liệu xây dựng mới đạt chất lượng. (Ảnh: Trịnh Xuân Giang)

Theo ông Nguyên, quy trình nghiền được kiểm soát chặt chẽ, kết hợp tưới nước nhằm hạn chế tối đa bụi phát tán, góp phần bảo đảm vệ sinh môi trường khu vực nội đô.

Đồng quan điểm, ông Phạm Trung Kiên, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư hạ tầng phường Thanh Xuân cho biết, việc sử dụng máy nghiền di động đã giảm tải đáng kể cho các bãi tập kết vốn đang quá tải. Để giảm thiểu ảnh hưởng đến đời sống người dân, các nhà thầu được yêu cầu vận chuyển phế thải chủ yếu vào ban đêm, đồng thời thực hiện nghiêm các quy định về che chắn, phun sương dập bụi.

Sản phẩm sau nghiền là nguồn cốt liệu tái chế có chất lượng, đáp ứng yêu cầu phục vụ san lấp mặt bằng và thi công hạ tầng. Đây là minh chứng cho mô hình “khai khoáng đô thị” (urban mining), hướng tiếp cận đã được nhiều quốc gia như Nhật Bản, Singapore áp dụng hiệu quả, với tỷ lệ tái chế bê tông phế thải lên tới 99%.

Cần cơ chế để “khơi thông” nguồn lực

Rác thải từ phế liệu các công trình xây dựng hoàn toàn có thể tái chế hữu ích, bởi nguồn tài nguyên vật liệu xây dựng trở thành quý giá khi nhiều công trình xây dựng được thực hiện đòi hỏi số lượng lớn vật liệu xây dựng đáp ứng cho dự án. (Ảnh: Trịnh Xuân Giang)

Mặc dù công nghệ đã sẵn sàng, song việc biến phế thải thành tài nguyên tại Hà Nội vẫn gặp nhiều rào cản. Đáng chú ý, hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật cho vật liệu tái chế chưa hoàn thiện, khiến việc định danh và sử dụng trong các công trình xây dựng, nhất là dự án đầu tư công, còn hạn chế.

Thực tế này khiến doanh nghiệp thiếu động lực đầu tư do sản phẩm đầu ra chưa có thị trường ổn định. Do đó, nhiều ý kiến chuyên gia cho rằng, thành phố cần sớm ban hành các quy định cụ thể ngay từ khâu cấp phép xây dựng, yêu cầu chủ đầu tư cam kết tỷ lệ tái chế nhất định trong quá trình thi công.

Cùng với đó, cần có cơ chế ưu đãi về quỹ đất, thủ tục pháp lý và chính sách hỗ trợ nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia lĩnh vực xử lý, tái chế phế thải xây dựng.

Trong một đô thị hiện đại, vòng tuần hoàn phát triển không chỉ bắt đầu từ những công trình mới, mà còn được hình thành từ việc tái sinh các vật liệu cũ. Khi những viên gạch, mảng bê tông của ngày hôm qua được trao “đời sống mới”, đó cũng chính là nền tảng để kiến tạo diện mạo đô thị bền vững trong tương lai.