Ba Son và dấu ấn buổi đầu công nghiệp đóng tàu Việt Nam
Hai ụ tàu cuối thế kỷ XIX cùng các công xưởng, văn phòng từng tạo thành di tích công nghiệp khá hoàn chỉnh tại Ba Son, gắn với lịch sử đóng tàu và phong trào công nhân Sài Gòn.
Tác giả: Nguyễn Thị Hậu/NXB Tổng hợp TP.HCM
Đô thị Sài Gòn - TP.HCM - Khảo cổ học và bảo tồn di sản
Sách nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển đô thị Sài Gòn - TP.HCM qua các dấu tích khảo cổ, di tích, kiến trúc và không gian văn hóa; phân tích giá trị, thực trạng bảo tồn di sản.
Ba Son và dấu ấn buổi đầu công nghiệp đóng tàu Việt Nam
Hai ụ tàu cuối thế kỷ XIX cùng các công xưởng, văn phòng từng tạo thành di tích công nghiệp khá hoàn chỉnh tại Ba Son, gắn với lịch sử đóng tàu và phong trào công nhân Sài Gòn.
Ba Son là nhà máy sớm nhất ở Việt Nam dùng những máy móc, thiết bị mới, hiện đại cần cho việc sửa chữa, đóng tàu được thực dân Pháp đưa sang lắp đặt và khai thác sử dụng tại đây.
Tại Ba Son, ngoài ụ tàu lớn (khoảng 16.750 m2) và depot (khoảng 6.050 m2) còn có hai tòa nhà sĩ quan khoảng 500 m2 và một ụ tàu nhỏ (hơn 1.000 m2) cũng là những công trình cần được bảo tồn vì kiến trúc cổ và có thể sử dụng với công năng mới.
Ụ tàu Ba Son năm 1886. Nguồn: https://www.flickr.com/photos/13476480@ N07/8283303358
Hai ụ tàu xây dựng năm 1884 - 1888, sau đó được sửa chữa, nâng cấp qua nhiều thời kỳ vẫn nguyên vẹn cho đến ngày nay. Ụ tàu có dạng hình chữ nhật, tường vát xéo vào trong, nằm sâu dưới mực nước sông Sài Gòn, đủ để tàu lớn đi vào khi nước lên cao, có hệ thống van, khóa bằng sắt tấm lớn để mở cửa cho tàu di chuyển vào sửa chữa.
Khi tàu vào trong ụ, van sắt sẽ khóa lại và nước được rút cạn. Trên mặt sàn của ụ có bố trí hệ thống nâng tàu bằng các giàn sắt và các bơm thủy lực. Bờ thành của ụ tàu xây dựng cao khoảng 20 - 30 m, bằng đá xanh loại lớn dày hàng mét. Bên trên là hệ thống giàn giáo dùng để hỗ trợ việc nâng tàu và sửa chữa phần trên của tàu.
Khu vực Ba Son còn có những dãy nhà dài tường bê tông cốt thép, mái ngói, hệ đỡ mái bằng sắt, là những công xưởng gia công, chế tạo các chi tiết để sửa chữa tàu; khu văn phòng theo lối kiến trúc Pháp đầu thế kỷ XX. Cùng với nhà bia tưởng niệm Chủ tịch Tôn Đức Thắng và hai ụ tàu tạo thành một di tích công nghiệp khá hoàn chỉnh, tương đối nguyên vẹn cho đến trước tháng 5/2016 là thời điểm bắt đầu bị phá hủy.
Ba Son cũng là nơi tập trung số lượng công nhân đông nhất tại Sài Gòn lúc bấy giờ, lực lượng thợ có tay nghề, chuyên nghiệp và hội đủ những yếu tố để hình thành một giai cấp.
Như vậy, về lịch sử công nghiệp thì di tích Ba Son có giá trị đối với công nghiệp đóng tàu, nền kinh tế biển và an ninh quốc phòng. Về lịch sử cách mạng thì Ba Son mạng gắn liền với vai trò của Chủ tịch Tôn Đức Thắng và phong trào công nhân Sài Gòn đầu thế kỷ XX, tiêu biểu là phong trào đấu tranh của công nhân Ba Son. Quyết định số 1308/QĐ-QP ngày 7 tháng 10 năm 1997 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đã chọn ngày 4 tháng 8 năm 1925 làm ngày truyền thống của Xí nghiệp Liên hợp Ba Son.
