Bắc Ninh: Bảo tồn, phát huy nghệ thuật truyền thống

Đưa di sản đến gần hơn với công chúng

Cuối tháng 3/2026, tại Trung tâm Văn hóa - Triển lãm tỉnh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch khai mạc chương trình trình diễn một số di sản văn hóa phi vật thể, kết hợp không gian trưng bày “Hành trình sắc màu di sản văn hóa phi vật thể đại diện các vùng, miền”. Sự kiện nằm trong chuỗi hoạt động Festival “Về miền di sản Bắc Ninh - 2026”. Chương trình có sự tham gia của nhiều đoàn nghệ thuật, nghệ nhân đến từ các tỉnh, thành phố, đại diện cho nhiều vùng văn hóa trên cả nước.

Nghệ nhân Lục Văn Tích biểu diễn hát then - đàn tính.

Riêng tỉnh Bắc Ninh giới thiệu các loại hình nghệ thuật truyền thống tiêu biểu như dân ca quan họ, chèo, ca trù, hát then - đàn tính. Không chỉ giới thiệu, chương trình còn tạo điều kiện để các loại hình di sản được thực hành trong không gian mở, có sự tương tác trực tiếp với công chúng.

Nghệ nhân Ưu tú Lục Văn Tích (xã Sơn Hải) chia sẻ: “Việc tổ chức sự kiện này không chỉ giúp các nghệ nhân được giao lưu, học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm trong hoạt động văn hóa, mà còn góp phần lan tỏa giá trị di sản trong cộng đồng. Những nghệ nhân như chúng tôi nhận thấy trách nhiệm lớn lao của mình trong việc bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống”.

Từ tháng 1/2026 đến nay, Nhà hát Chèo Bắc Ninh tham gia biểu diễn hơn 50 buổi tại nhiều lễ hội, sự kiện văn hóa lớn ở khắp các địa phương trong tỉnh. Trong đó, chèo, ca trù, hát then, dân ca quan họ là những “món chính” trong “thực đơn” của mỗi chương trình.

Các chương trình biểu diễn luôn được làm mới từ nội dung kịch bản đến phong cách thể hiện song vẫn giữ được “hồn cốt”, nét riêng, độc đáo của mỗi loại hình di sản, tăng khả năng tiếp cận khán giả. Chẳng hạn như chương trình “Sắc xuân Kinh Bắc”, công chúng được đắm mình trong lễ hội mùa xuân qua các tiết mục quan họ lời cổ; hát then-đàn tính; ca trù...

Nghệ sĩ Nhân dân Tạ Quang Lẫm, Giám đốc Nhà hát Chèo Bắc Ninh cho biết: “Thay vì biểu diễn các tiết mục đơn lẻ như trước, chúng tôi xây dựng chương trình theo chủ đề rõ ràng để tạo điểm nhấn nổi bật, ấn tượng đối với người xem. Cùng đó, đơn vị duy trì biểu diễn các vở chèo đặc sắc ở các lễ hội để phục vụ người dân”.

Đáng chú ý, việc tổ chức các hội thi, liên hoan là hình thức quảng bá hiệu quả, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng. Nhiều năm qua, tại chùa Bổ Đà (phường Vân Hà) diễn ra Liên hoan dân ca quan họ ở nhiều cấp; ở lễ hội Suối Mỡ (xã Nghĩa Phương) tổ chức Liên hoan hát văn, hát chầu văn quy mô cấp tỉnh; Hội hát Sloong hao (xã Tân Sơn) được tổ chức vào đầu xuân…

Những hoạt động này quy tụ hàng trăm nghệ nhân, ca sĩ không chuyên ở các câu lạc bộ, đội văn nghệ, thu hút đông đảo người dân đến xem và cổ vũ. Đặc biệt, cuối năm 2025, tỉnh Bắc Ninh đăng cai tổ chức Liên hoan Chèo toàn quốc với sự góp mặt của 12 đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp trong cả nước. Gần 2 tuần diễn ra liên hoan, hàng nghìn lượt khán giả đã được thưởng thức 21 vở chèo đặc sắc. Đây là sự kiện văn hóa có quy mô lớn nhằm tôn vinh, giữ gìn, phát huy giá trị của nghệ thuật chèo.

Tạo không gian thực hành, đẩy mạnh quảng bá

Bắc Ninh là vùng đất địa linh nhân kiệt, giàu truyền thống văn hiến và cách mạng, nơi được mệnh danh là "cái nôi" của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Toàn tỉnh có gần 1.400 lễ hội truyền thống; 27 di sản văn hóa được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; 8 di sản văn hóa được UNESCO ghi danh, công nhận. Trong đó, có nhiều di sản đặc sắc như: Dân ca quan họ, ca trù, chèo, hát then - đàn tính...

Việc đưa nghệ thuật truyền thống vào các lễ hội, sự kiện văn hóa lớn đã tạo ra không gian đặc biệt để di sản được thực hành, lan tỏa. Nhờ đó, các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn hiện diện trong đời sống đương đại, góp phần thúc đẩy du lịch phát triển.

Nghệ sĩ Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh biểu diễn tại hồ Nguyên Phi Ỷ Lan (phường Kinh Bắc).

Trong các loại hình nghệ thuật, Dân ca Quan họ Bắc Ninh là đại diện tiêu biểu nhất cho sức sống của di sản. Ngay sau khi được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2009, Bắc Ninh đã tổ chức thành công nhiều Festival "Về miền quan họ" và các lễ hội truyền thống tại các làng quan họ gốc như hội Lim, hội Diềm... Những hoạt động này góp phần quảng bá di sản đến đông đảo công chúng.

Đáng chú ý, hội Lim được coi là không gian văn hóa tiêu biểu - nơi di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh không ngừng được trao truyền, nuôi dưỡng, bảo tồn và phát huy giá trị. Tháng 2/2026, hội Lim được Nhà nước ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng đó, các chương trình hát quan họ trên thuyền tại hồ Nguyên Phi Ỷ Lan (phường Kinh Bắc) duy trì từ năm 2017 đến nay để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng người dân và du khách, định hình một sản phẩm du lịch độc đáo.

Có thể khẳng định, lễ hội và các sự kiện văn hóa không chỉ là nơi giới thiệu di sản mà còn là môi trường để nghệ thuật truyền thống tồn tại và phát triển. Khi được đặt trong không gian sống động của cộng đồng, các giá trị truyền thống có điều kiện thích ứng và lan tỏa. Tuy nhiên, để giá trị nghệ thuật truyền thống được lan tỏa sâu rộng, ngoài thường xuyên đưa các hoạt động biểu diễn vào lễ hội, các sự kiện văn hóa lớn, chính quyền, ngành chức năng, đơn vị liên quan cần đổi mới, nâng cao chất lượng nội dung chương trình nhằm tăng sức hấp dẫn, đồng thời tận dụng các nền tảng mạng xã hội để quảng bá.

Nhiều chuyên gia cho rằng, việc chia sẻ thông tin, hình ảnh, video liên quan đến nghệ thuật truyền thống trên mạng xã hội sẽ giúp cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ dễ dàng tiếp cận hơn. Cùng đó, chú trọng công tác thực hành, trao truyền, xây dựng lực lượng kế cận; kịp thời vinh danh, có chế độ đãi ngộ phù hợp nhằm khích lệ, động viên các nghệ sĩ, nghệ nhân để họ tích cực say cháy, tâm huyết cống hiến.