Bắc Ninh: Đưa di sản trở thành nguồn lực xây dựng thành phố giàu bản sắc

Bắc Ninh phát huy di sản văn hóa xây dựng thành phố hiện đại. (Ảnh: Việt Hùng/TTXVN)

Ngày 19/9/2026, Bắc Ninh tổ chức Lễ công bố Nghị quyết của Quốc hội về thành lập thành phố Bắc Ninh. Trong hành trình xây dựng đô thị hiện đại, văn minh, việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, mang đậm bản sắc Kinh Bắc được xác định là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên diện mạo riêng của thành phố Bắc Ninh.

Mảnh đất giàu truyền thống văn hóa

Bắc Ninh-Kinh Bắc sở hữu chiều sâu văn hóa hiếm có trên bản đồ di sản Việt Nam và thế giới với hệ thống di sản phong phú, trong đó có 8 di sản được UNESCO ghi danh, công nhận; 1.455 di tích được xếp hạng; 10 cụm, điểm di tích quốc gia đặc biệt với 44 điểm di tích thành phần và 25 hiện vật, nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Nổi bật trong kho tàng di sản là Dân ca Quan họ Bắc Ninh-di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh.

Quan họ không chỉ là những làn điệu giao duyên mà còn gắn với phong tục, trang phục, lối ứng xử và không gian văn hóa cộng đồng.

Sau 17 năm được UNESCO ghi danh, Dân ca Quan họ Bắc Ninh tiếp tục được bảo tồn, trao truyền và phát huy, trở thành một trong những sản phẩm văn hóa đặc trưng của địa phương.

Hát Quan họ trên thuyền là tiết mục văn hóa đặc sắc thu hút sự quan tâm của nhiều khách du lịch. (Ảnh: Thanh Thương/TTXVN)

Những năm qua, tỉnh triển khai nhiều chính sách hỗ trợ phục dựng nhà chứa Quan họ, xây dựng chòi hát, hỗ trợ nghệ nhân và duy trì hoạt động của các câu lạc bộ.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Kim Quýnh, Câu lạc bộ Quan họ Đương Xá, phường Kinh Bắc đã có hơn 70 năm gắn bó với Quan họ và truyền dạy cho hàng trăm liền anh, liền chị.

Hằng ngày, bà cùng các thành viên câu lạc bộ tiếp tục nuôi dưỡng tình yêu với Quan họ, trao truyền những làn điệu cổ và sáng tạo lời mới phù hợp với cuộc sống đương đại.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Kim Quýnh cho biết, dù kinh tế phát triển, đời sống xã hội có nhiều thay đổi, các thành viên câu lạc bộ vẫn duy trì sinh hoạt từ 1-2 buổi mỗi tuần, tự trau dồi vốn liếng Quan họ, học lời cổ, luyện giọng và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Đây là cách những người yêu Quan họ góp phần giữ gìn sức sống của di sản trong đời sống hôm nay. Từ 49 làng Quan họ khi Dân ca Quan họ được UNESCO ghi danh năm 2009, đến nay Bắc Ninh có 260 làng Quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ Quan họ với gần 10.000 hội viên tham gia sinh hoạt thường xuyên.

Nghệ nhân giới thiệu tranh dân gian Đông Hồ với du khách. (Ảnh: Đồng Thúy/TTXVN)

Cùng với Dân ca Quan họ, Bắc Ninh còn có nhiều di sản đặc sắc được trao truyền qua các thế hệ. Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp là một trong những di sản tiêu biểu.

Đây là dòng tranh gắn với đời sống, phong tục và tín ngưỡng của người Việt, được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế, Tổ dân phố Đông Hồ, phường Thuận Thành tự hào khi nhiều thế hệ trong gia đình vẫn gìn giữ và phát huy nghề làm tranh truyền thống. Đến nay, ông cùng các con, cháu tiếp tục duy trì nghề, từng bước đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng.

“Trong định hướng xây dựng thành phố Bắc Ninh hiện đại, văn minh nhưng vẫn mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc, những người làm nghề như chúng tôi càng thấy rõ trách nhiệm của mình. Tôi mong muốn cùng gia đình và cộng đồng tiếp tục giữ nghề, truyền nghề, để tranh Đông Hồ ngày càng phát triển, từng bước đưa di sản ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp,” Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế chia sẻ.

Đặc biệt, năm 2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh Di sản thế giới, mở thêm không gian để Bắc Ninh kết nối các giá trị lịch sử, văn hóa, tư tưởng và cảnh quan trong phát triển du lịch.

Đưa văn hóa là nền tảng sức mạnh tinh thần nội sinh

Bắc Ninh trở thành thành phố mở ra không gian phát triển mới; đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc.

Theo bà Bùi Thị Thu Thủy, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, quan điểm của ngành là bảo tồn phải đi đôi với phát huy, di sản phải sống trong cộng đồng và mang lại những giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng, hỗ trợ và kiểm tra; người dân, nghệ nhân, các tổ chức xã hội và doanh nghiệp được tạo điều kiện trở thành những chủ thể trực tiếp tham gia bảo tồn.

Trên quan điểm đó, ngành tiếp tục tham mưu tỉnh hoàn thiện cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy di sản phù hợp với điều kiện mới; ưu tiên những di sản có nguy cơ mai một, nghệ nhân cao tuổi, nghề truyền thống thiếu người kế nghiệp và những không gian văn hóa chịu tác động của quá trình đô thị hóa.

Du khách trải nghiệm in tranh dân gian Đông Hồ (Bắc Ninh). (Ảnh: Đồng Thúy/TTXVN)

Cùng với đó, nghệ nhân sẽ được tạo điều kiện tham gia trực tiếp vào hoạt động giáo dục di sản tại trường học, trung tâm văn hóa, điểm du lịch, làng nghề và các chương trình trải nghiệm.

Số hóa di sản cũng được xác định là nhiệm vụ quan trọng, không chỉ nhằm lưu giữ tư liệu, hiện vật, di tích mà còn phục vụ nghiên cứu, giáo dục, quảng bá và phát triển sản phẩm văn hóa, du lịch.

Bên cạnh bảo tồn các di sản vật thể và phi vật thể, ngành Văn hóa đặc biệt quan tâm xây dựng đời sống văn hóa đô thị Bắc Ninh.

"Ngành phối hợp với các ngành, địa phương xây dựng những mô hình khu dân cư văn hóa phù hợp với điều kiện đô thị mới; khuyến khích duy trì các câu lạc bộ Quan họ, nghệ thuật truyền thống, hoạt động văn hóa cộng đồng; đưa văn hóa ứng xử, ý thức giữ gìn cảnh quan, di tích và không gian công cộng trở thành một phần thường xuyên của đời sống đô thị,” bà Bùi Thị Thu Thủy cho biết.

Chia sẻ về phát huy giá trị văn hóa Kinh Bắc trong dòng không gian đô thị hiện đại, Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cho rằng, Văn hóa Kinh Bắc đã trở thành một phần trong đời sống của người dân và sẽ là nguồn lực, là mã số định danh để Bắc Ninh phát triển mang dấu ấn riêng và hội nhập quốc tế.

Theo Bí thư Tỉnh ủy, giữ gìn bản sắc văn hóa, điều khó nhất là phải làm cho những giá trị ấy tiếp tục lan tỏa và phát huy song hành trong quá trình đô thị hóa. Việc này cần có một chiến lược tổng thể, bài bản và phải giành nguồn lực đầu tư xứng tầm cho văn hóa.

Theo đó, công tác Quy hoạch tổng thể phát triển Bắc Ninh cũng như quy hoạch vùng, quy hoạch của 99 xã, phường và các quy hoạch chi tiết đều phải tôn trọng và có phương án bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.

Diện mạo thành phố Bắc Ninh ngày nay. (Ảnh: TTXVN phát)

Kiến trúc, cảnh quan, không gian công cộng đến các hoạt động văn hóa, du lịch và dịch vụ đều phải tạo ra không gian để văn hóa tiếp tục phát triển trong đời sống mới.

"Từ nền tảng bảo tồn tốt, Bắc Ninh sẽ đưa văn hóa Kinh Bắc trở thành một nguồn lực cho phát triển thông qua các chương trình, đề án phát triển du lịch, dịch vụ, trải nghiệm, khám phá, thăm quan, nghỉ dưỡng; để mỗi du khách, mỗi chuyên gia hay mỗi người đến với Bắc Ninh đều cảm nhận được một thành phố hiện đại, năng động nhưng có bản sắc rất riêng. Đó cũng chính là cách để Bắc Ninh đi nhanh về phía tương lai mà không đánh mất mình; hiện đại hơn nhưng vẫn đậm đà bản sắc Kinh Bắc," Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh khẳng định.

Bắc Ninh bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô không gian rộng hơn, kinh tế năng động và quá trình đô thị hóa nhanh. Cùng với những công trình hiện đại, bản sắc của thành phố được tạo dựng từ chính những giá trị đã hình thành, gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Phát huy văn hóa không chỉ là bảo tồn những giá trị của quá khứ mà còn đưa các giá trị ấy vào đời sống hôm nay, tạo thêm sản phẩm văn hóa, du lịch, giáo dục và sáng tạo. Qua đó, mạch nguồn văn hóa tiếp tục được trao truyền, lan tỏa, trở thành sức mạnh tinh thần nội sinh, góp phần xây dựng thành phố Bắc Ninh thành phố xanh, thông minh, hiện đại, văn minh, giàu đẹp, mang đậm bản sắc văn hóa Kinh Bắc./.