Bác tài xế và thành phố triệu công trình trong lòng bàn tay

Công trình "He Built This City" của Joe Macken được giữ chặt bằng keo dán và ý chí phi thường. Ảnh: David Lurvey/Bảo tàng Thành phố New York.

Mỗi tối sau ngày làm việc mệt mỏi, ông Joe Macken lại tìm đến thế giới đam mê của mình. Ông ngồi vào chiếc bàn nhựa rẻ tiền dưới bóng đèn trần leo lét, cắt gọt từng mảnh gỗ balsa nhỏ. Không bản vẽ kỹ thuật, không đào tạo kiến trúc, chỉ có ảnh vệ tinh Google trên iPad và con dao X-Acto. Theo trang Times Union, ông tự nhận mình chỉ dùng "đồ thủ công cấp tiểu học". Vậy mà từ đôi tay ấy, cả thành phố New York với gần một triệu công trình đã dần hiện ra từ nỗi nhớ của một người đàn ông xa quê.

Một người, một thành phố, hai thập kỷ

Câu chuyện bắt đầu từ nỗi nhớ nhà. Năm 2003, ông Macken chuyển gia đình từ New York lên Clifton Park - một thị trấn nhỏ ở thượng nguồn bang New York, cách thành phố hơn 270km. Ông chia sẻ với tờ New York Times: "Tôi muốn giữ thành phố bên mình, vì vậy tôi quyết định tự xây nó".

Năm 2004, ông bắt tay tái dựng tòa nhà 30 Rockefeller Plaza từ gỗ balsa ở tỉ lệ 1:2.400, thu nhỏ xuống còn 4,5 inch. Dự định ban đầu chỉ là làm một tòa, nhưng như ông kể với CBS News: "Hôm sau tôi lại xây thêm một cái nữa. Rồi lại thêm một cái nữa". Từ đó, ông làm việc gần như mỗi ngày - chỉ có đúng 10 ngày ông không đụng tay vào mô hình vì ốm nặng hoặc có việc gia đình.

Ông làm trong im lặng tuyệt đối, không nhạc, không tivi. "Dù lái xe cả ngày mệt đến đâu, ngồi vào bàn là tôi lại tỉnh ra. Đó là liệu pháp tinh thần của tôi". Mười năm để hoàn thành Manhattan, thêm một thập kỷ nữa cho bốn khu còn lại. Theo báo Guardian, toàn bộ mô hình là một tấm ghép khổng lồ 50 x 27 feet, gồm 320 mảnh rời, mỗi mảnh đại diện cho khoảng một dặm vuông thành phố. Vật liệu đều là đồ bình dân mua tại cửa hàng thủ công Michaels, tổng chi phí vật liệu trong hơn hai thập kỷ lên tới khoảng 20.000 USD.

Mãi đến tháng 7/2025, khi con gái thuyết phục ông đăng video lên TikTok, một ứng dụng mà theo lời ông "tải app còn mất công hơn xây cả công trình này", thế giới mới biết đến Joe Macken. Clip đầu tiên thu về 10 triệu lượt xem. Ban lãnh đạo Bảo tàng Thành phố New York (MCNY) thậm chí đã phải nhờ một quán bar ở Cobleskill liên lạc hộ vì ông không để ý tin nhắn trên mạng xã hội.

Ông Joe Macken trong góc phòng giặt - nơi ông tỉ mỉ chạm khắc các mô hình thu nhỏ từ gỗ balsa - đang giới thiệu phần mô hình khu Upper West Side của Manhattan, được ông tái dựng theo đặt hàng của một cụ bà nặng lòng nhớ thương những căn hộ bà từng sinh sống. Ảnh: Paul Grondahl/Times Union.

Khi ký ức riêng thành di sản chung

Điều khiến mô hình của ông Macken khác biệt không phải là độ chính xác kỹ thuật, mà là những chi tiết cố tình "sai" - những góc phố được giữ lại theo ký ức, không theo thực tế.

Tháp Đôi là ví dụ điển hình. Dù bị phá hủy trong vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 - trước cả khi ông bắt tay vào dự án - hai tòa tháp vẫn hiện diện trong mô hình, đứng cạnh tòa One World Trade Center mọc lên sau này. Theo New York Times, ông Macken lớn lên ở Middle Village, Queens, và từng ngồi trên lò sưởi trong phòng ngủ mỗi sáng, dõi theo chiếc cần cẩu đưa từng thanh dầm thép lên cao khi Tháp Đôi đang xây dựng vào cuối thập niên 1960 và đầu 1970. "Đó là tòa nhà yêu thích của tôi. Dù thế nào, Tháp Đôi vẫn phải có mặt trong mô hình - đó là điều tôi muốn làm cho riêng mình".

Không chỉ Tháp Đôi. Tiệm kem Sugar Bowl ở Breezy Point, Queens - gắn bó với ông suốt những mùa hè thời thơ ấu và đã bị siêu bão Sandy xóa sổ năm 2012 - vẫn tồn tại trong mô hình theo phiên bản gốc. Sân trường P.S. 49, nơi ông từng chơi stickball (phiên bản bình dân của bóng chày), cũng được giữ nguyên dù thực tế đã được mở rộng. Khi được hỏi tại sao, ông chỉ nói gọn: "Tôi làm vậy cho mình".

Chính những lớp ký ức cá nhân ấy lại chạm đến trái tim của hàng triệu người. Bà Elisabeth Sherman, Giám đốc phụ kiêm Trưởng phòng Trưng bày của MCNY, nhận xét với Artnet: "Một trong những lý do ông Macken khăng khăng phải có mặt từng tòa nhà là vì ông không muốn ai đến đây mà không tìm được nơi mình đã sống". Ngay cả nhân viên bảo tàng cũng không ngoại lệ - theo Guardian, một người trong số họ đã chỉ ngay ra ngôi nhà của mình ở rìa Prospect Park, Brooklyn, chỉ vài phút sau khi triển lãm khai mạc.

Triển lãm "He Built This City: Joe Macken's Model" (tạm dịch: Người xây thành phố - Mô hình của Joe Macken) chính thức mở cửa ngày 12/2/2026 tại MCNY, dự kiến kéo dài đến hè năm nay. Theo Times Union, lượng khách đông đến mức vé phải bán theo khung giờ 15 phút - một kỷ lục chưa từng có tại bảo tàng 103 tuổi này. Bà Stephanie Hill Wilchfort, Giám đốc và Chủ tịch MCNY, phát biểu trong thông cáo báo chí: mô hình của ông Macken "phản chiếu sự kỳ diệu và phức tạp của thành phố này qua đôi mắt của người đã sống trong nó, yêu nó và nhọc công tái dựng lại nó".

Giấc mơ từ lớp 1, giữ lời gần 60 năm

Ít ai biết rằng ý tưởng của ông Macken bắt nguồn từ một chuyến đi thực tế thời tiểu học. Năm 6 tuổi, cậu bé Macken theo lớp đến Queens Museum, lần đầu nhìn thấy “The Panorama of the City of New York” - mô hình thu nhỏ huyền thoại được tạo ra cho Hội chợ Thế giới năm 1964. Cậu bé khi ấy quay sang người bạn cùng lớp và tuyên bố: “Một ngày nào đó, tao sẽ tự xây một cái như vậy”. Gần 60 năm sau, ông đã thực hiện lời nói ấy.