Vàng trắng từ biển cả

Trong quá khứ, muối là một mặt hàng cực kỳ quan trọng – “vàng trắng của biển cả” – vì ai cũng cần đến nó. Chính vì vậy, việc sản xuất và buôn bán muối gắn liền với quyền lực, thuế khóa và xung đột chính trị. Ban đầu, nhiều nơi cho phép tư nhân sản xuất muối, nhưng sự giàu có của các thương nhân muối khiến nhà nước lo ngại. Sau các biến động lớn trong lịch sử, quyền sản xuất muối dần bị nhà nước độc quyền.

Tuy nhiên, sự độc quyền này cũng tạo ra nhiều vấn đề: quan lại tìm cách tăng sản lượng để lấy công trạng, khiến giá muối tăng cao, chất lượng giảm và điều kiện lao động ngày càng tệ. Dù sau đó nhà nước buộc phải cho phép tư nhân sản xuất muối ở mức độ nhất định, nhưng cuộc sống của người làm muối vẫn cực nhọc và bấp bênh.

Cùng đọc câu chuyện của anh phu muối về tầm quan trọng của “muối” tại Trung Hoa cổ đại!

—

Lúc Cao rời ruộng muối thì trời đã chớm trưa. Chẳng phải cậu lười nên ra muộn, mà bởi thủy triều. Cao và mọi người phải chờ cho đến khi nước rút và ánh nắng bắt đầu làm bốc hơi nước biển trên ruộng muối.

Muối! Vàng trắng từ biển cả! Hồi nhỏ, Cao từng kinh ngạc nhìn phép màu của Mặt trời biến thứ nước biển bình thường thành hạt muối lấp lánh. Và rồi những hạt muối ấy lại trở thành gia vị cho món ăn thơm ngon trên mâm cơm. Ông nội thường lấy muối ướp cá rồi gác bếp, món cá ấy đã làm nên công thức cơm cá trứ danh dưới đôi bàn tay bà nội.

Giờ thì ông bà đều đã qua đời. Cao nhớ ông bà vô cùng, nhớ cả làng chài nhỏ mà cậu từng nôn nóng muốn rời bỏ để đến làm ở ruộng muối. Nghĩ đến việc từng háo hức đi ra khỏi làng, cậu cay đắng nhận ra rằng dù có muốn hay không thì cậu cũng đâu còn lựa chọn. Cậu là người đầu tiên trong nhà không theo nghề đánh cá, nhưng nghề cá ở vùng biển này vốn đầy rẫy rủi ro. Sản lượng đánh bắt tuy cao nhưng sinh tử khó lường.

Năm ngoái, cha và anh trai cậu ra khơi gặp bão. Nhờ kinh nghiệm đi biển và tổ tiên phù hộ, cả hai còn cứu được lưới cùng đồ nghề, nhưng những dòng chảy cuộn xoáy và sóng dữ, thêm cả cú va đập khi họ cập bờ đã gần như xé nát con thuyền. Phải chạy vạy vay tiền để mua thuyền mới là một bài học cay đắng với cha cậu. Từ ấy, ông không bao giờ đặt hết của nả trong nhà vào một chỗ.

Người ngư dân ấy dù chưa từng nghe đến “đa dạng hóa rủi ro tài chính” nhưng nắm rất rõ nguyên tắc này. Ông vốn tính gia trưởng, bắt cậu cả dù đã lấy vợ sinh con vẫn phải ở cùng nhà với cha mẹ. Thuyền đánh cá chỉ cần hai người nên cậu thứ là Cao được ông cho đi kiếm ăn bằng nghề khác. Ngoài chợ cá đồn rằng có mấy nhà làm muối đang tìm người làm, thế là cha câu liền bảo con thu xếp đồ đoàn đi nhận việc.

Nghề muối là hoạt động sản xuất tư nhân nên khá bấp bênh. Không phải vì họ thiếu nơi để bán, bởi giàu sang tột đỉnh hay nghèo mạt hạng cũng đều cần có muối. Thực ra, vẫn để lại nằm chính ở đó. Muối là một loại tiên tệ; ai cũng cần muối, thế nên những nhà làm muối hay buôn món hàng thiết yếu này đều nắm trong tay chìa khóa của giàu sang và quyền lực. Ban đầu, triều đình thoải mái để các hộ tư nhân đem muối đi bán còn mình thu về một khoản tiền thuế khổng lồ. Nhưng cũng ngay từ đầu, ngành muối đã là lĩnh vực gây tranh cãi. Dù bị đánh thuế nặng nhưng các ông trùm trong ngành này vẫn tích lũy được khối tài sản cùng nguồn lực khổng lồ, đe dọa sự ổn định về kinh tế, chính trị của đất nước.

Cánh trùm sò ấy tất nhiên chẳng bao giờ để một phần nhỏ tài sản khổng lồ của mình rớt xuống đám làm thuê. Lòng tham của họ lớn đến nỗi các viên quan được cử đi điều tra đã không khỏi bàng hoàng trước tình trạng bóc lột nhân công. (Và xét về điều kiện làm việc, nếu đến quan lại còn phải bàng hoàng thì hẳn là phải kinh khủng tột cùng.)

Nỗi thống khổ dưới đáy xã hội cùng với tình trạng lạm quyền ở bên trên đã đẩy mâu thuẫn đến đỉnh điểm. Tại một trong những vùng sản xuất muối giàu mạnh nhất, Ngô vương Lưu Tỵ rất được lòng dân khi bãi bỏ thuế đất nông nghiệp. Cuối cùng, Lưu Tỵ đã phát động cuộc nổi dậy “Loạn bảy nước”, một trong những ký ức đau thương nhất trong lịch sử Trung Hoa. Chính từ vụ biến loạn này mà quyền sản xuất muối không còn nằm trong tay tư nhân nữa.

Về lý thì thay đổi này lẽ ra phải hiệu quả. Ban đầu, nghề muối do quan Thiếu phủ quản lý, sau chuyển cho Đại tư nông. Quan lại trong triều cũng giám sát thị trường và vì muối không bị hỏng nên có thể sử dụng nguồn dự trữ khổng lồ của quốc gia để bình ổn giá cả.

Nhà nước bán muối với giá rẻ khi giá cả thị trường tăng và mua lại khi giá xuống thấp để bổ sung vào kho dự trữ.