Bậc thầy trừu tượng Willem de Kooning trở về quê hương trong cuộc triển lãm lớn nhất châu Âu

Với hơn 120 tác phẩm, Willem de Kooning at Work là cuộc trưng bày lớn nhất tại châu Âu về nghệ sĩ này trong hơn 40 năm, hé lộ hành trình sáng tạo không ngừng biến đổi của một trong những gương mặt quan trọng nhất của trường phái Biểu hiện trừu tượng.

Từ Rotterdam đến New York: Hành trình của một người không ngừng tìm kiếm

Ngày 9/10, Bảo tàng Rijksmuseum tại Amsterdam khai mạc triển lãm Willem de Kooning at Work, qua đó đưa công chúng đến gần hơn với thế giới sáng tạo của Willem de Kooning (1904–1997), họa sĩ gốc Hà Lan đã góp phần định hình diện mạo nghệ thuật hiện đại thế kỷ 20. Diễn ra đến ngày 17/1/2027, triển lãm giới thiệu hơn 120 tác phẩm, chủ yếu là tranh vẽ, bên cạnh một số bức tranh sơn dầu và tác phẩm điêu khắc tiêu biểu.

Sinh năm 1904 tại Rotterdam, De Kooning sớm bộc lộ năng khiếu hội họa. Ảnh: Internet

Được thực hiện với sự hợp tác của Viện Nghệ thuật Chicago và Quỹ Willem de Kooning tại New York, sự kiện đánh dấu một cột mốc đáng chú ý trong hành trình đưa di sản của họa sĩ trở lại Hà Lan. Theo Euronews, đây là triển lãm lớn nhất tại châu Âu dành cho De Kooning trong hơn 40 năm qua. Không chỉ quy tụ những tác phẩm nổi tiếng, cuộc trưng bày còn mở ra cơ hội nhìn lại quá trình lao động nghệ thuật kéo dài hơn 65 năm của một họa sĩ luôn tìm cách vượt qua giới hạn của chính mình.

Sinh năm 1904 tại Rotterdam, De Kooning sớm bộc lộ năng khiếu hội họa. Ông theo học tại Học viện Nghệ thuật Rotterdam, đồng thời tiếp xúc với công việc trang trí và thiết kế thương mại. Quá trình đào tạo bài bản giúp ông nắm vững kỹ thuật dựng hình, tỷ lệ, đường nét và cách quan sát hình thể. Những nền tảng tưởng như thuộc về hội họa cổ điển ấy sau này trở thành một phần quan trọng trong ngôn ngữ nghệ thuật đầy tự do của ông.

Willem De Kooning mất nhiều năm làm việc, thử nghiệm và tìm kiếm tiếng nói riêng trước khi tạo được dấu ấn trong giới mỹ thuật

Năm 1926, khi mới 22 tuổi, De Kooning lên một con tàu chở hàng để sang Mỹ. Ông không có sẵn con đường sự nghiệp hay vị trí bảo đảm trong giới nghệ thuật. Tại New York, ông từng làm thợ sơn nhà, thiết kế cửa hàng và minh họa thương mại để trang trải cuộc sống. Những công việc này đòi hỏi sự thành thạo trong sử dụng vật liệu, khả năng xử lý bề mặt và tốc độ thao tác – những kinh nghiệm về sau có thể nhận ra trong cách ông tổ chức màu sắc, tạo lớp sơn và điều khiển nét cọ.

Thành công không đến ngay lập tức. De Kooning mất nhiều năm làm việc, thử nghiệm và tìm kiếm tiếng nói riêng trước khi tạo được dấu ấn trong giới mỹ thuật. Cuối thập niên 1940, ông nổi lên như một gương mặt quan trọng của Trường phái New York, bên cạnh Jackson Pollock, Lee Krasner, Barnett Newman và Mark Rothko. Nhóm nghệ sĩ này góp phần đưa trung tâm nghệ thuật hiện đại từ châu Âu sang Mỹ, đồng thời mở rộng quan niệm về hội họa bằng những phương thức biểu đạt không còn phụ thuộc vào việc tái hiện thế giới một cách chính xác.

Triển lãm "Willem de Kooning at Work" đánh dấu một cột mốc đáng chú ý trong hành trình đưa di sản của họa sĩ trở lại Hà Lan

De Kooning thường được xếp vào trường phái Biểu hiện trừu tượng (Abstract Expressionism), nhưng ông không muốn bị giới hạn trong một nhãn phân loại. Tranh của ông liên tục chuyển dịch giữa trừu tượng và hình tượng, giữa những mảng màu tưởng như hỗn loạn và các hình thể có thể nhận ra. Với ông, sáng tác không phải quá trình tìm ra một công thức rồi lặp lại, mà là cuộc thăm dò không có điểm kết thúc.

Câu nói thường được nhắc đến của ông: "Tôi phải thay đổi để vẫn là chính mình" cô đọng tinh thần ấy. Đó không đơn thuần là lời tuyên ngôn về đổi mới phong cách, mà còn phản ánh thái độ làm việc: người nghệ sĩ phải liên tục chất vấn những gì mình đã đạt được để tránh biến thành bản sao của chính mình.

Hơn 120 tác phẩm hé lộ hậu trường sáng tạo

Điểm đặc biệt của Willem de Kooning at Work nằm ở việc đặt tranh vẽ vào vị trí trung tâm. Thay vì chỉ tập hợp những bức tranh sơn dầu nổi tiếng nhất, Rijksmuseum lần theo các bước phát triển trong thực hành nghệ thuật của De Kooning thông qua những bản vẽ được thực hiện trong hơn sáu thập niên. Cách tiếp cận này cho thấy tranh vẽ không đơn thuần là công đoạn chuẩn bị trước khi họa sĩ chuyển sang vẽ tranh hoàn chỉnh.

Theo Rijksmuseum, với De Kooning, vẽ là một phương thức khám phá. Ông phác thảo, sửa chữa, lặp lại và đôi khi cố tình tạo ra những bất ngờ cho chính mình. Đường nét có thể được thêm vào, xóa đi hoặc thay đổi hướng; hình thể có lúc hiện rõ, lúc tan vào những mảng màu. Quá trình sáng tác vì thế trở thành một cuộc đối thoại liên tục giữa đôi mắt, bàn tay và những gì đang hình thành trên mặt giấy hoặc tấm toan.

"Dish with Jugs", bản vẽ tĩnh vật được thực hiện khi De Kooning còn ở tuổi thiếu niên, khoảng năm 1919–1921

Một trong những tác phẩm đáng chú ý là Dish with Jugs, bản vẽ tĩnh vật được thực hiện khi De Kooning còn ở tuổi thiếu niên, khoảng năm 1919–1921. Với cách thể hiện chi tiết và độ chính xác cao, tác phẩm cho thấy khả năng quan sát, dựng hình và kiểm soát kỹ thuật mà ông đã tích lũy từ rất sớm. Đặt bên cạnh những tác phẩm trừu tượng về sau, bản vẽ giúp người xem nhận ra rằng sự phá vỡ hình thể trong tranh De Kooning không xuất phát từ việc thiếu kiến thức về cấu trúc, mà là kết quả của một quá trình chủ động tìm kiếm cách biểu đạt khác.

Triển lãm cũng giới thiệu Excavation (1950), một trong những bức tranh quan trọng nhất trong sự nghiệp của ông, hiện thuộc bộ sưu tập Viện Nghệ thuật Chicago. Với những đường nét đan cài, hình thể chồng lấn và các mảng màu chuyển động liên tục, tác phẩm tạo cảm giác như một không gian đang bị xáo trộn. Những hình ảnh gợi liên tưởng đến khuôn mặt, mắt, miệng và các bộ phận cơ thể xuất hiện rồi biến mất trong cấu trúc trừu tượng.

Theo Viện Nghệ thuật Chicago, một điểm khởi đầu của Excavation là hình ảnh những phụ nữ làm việc trên cánh đồng lúa trong bộ phim hiện thực Italy Bitter Rice (1949). Từ nguồn cảm hứng cụ thể ấy, De Kooning phát triển thành một bố cục rộng lớn, trong đó ranh giới giữa hình thể và không gian liên tục thay đổi. Tác phẩm cho thấy ông không xem trừu tượng và hình tượng là hai thái cực loại trừ nhau, mà có thể đan xen trong cùng một bức tranh.

"Excavation" (1950), một trong những bức tranh quan trọng nhất trong sự nghiệp của Willem de Kooning

Bên cạnh đó, Pink Angels (khoảng năm 1945) cho thấy những thử nghiệm ban đầu của họa sĩ với hình thể và màu sắc, trong khi Clam Diggers (1963) thể hiện khả năng biến đổi những hình ảnh gợi liên tưởng đến con người và phong cảnh thành một thế giới hội họa giàu chuyển động. Các tác phẩm được đặt trong mối liên hệ với những bản vẽ ít được công chúng biết đến, giúp người xem theo dõi cách một ý tưởng có thể biến đổi qua nhiều lần thử nghiệm.

Điều đáng chú ý là De Kooning không duy trì một phong cách cố định sau khi thành công. Ông tiếp tục thay đổi chất liệu, nhịp điệu đường nét và cách sử dụng màu sắc, đôi khi khiến giới phê bình khó xác định đâu là giai đoạn đỉnh cao trong sự nghiệp. Những bản vẽ trên giấy, với tính trực tiếp và khả năng ghi lại dấu vết của quá trình làm việc, giúp nhìn rõ hơn sự chuyển động ấy.

"Pink Angels" (khoảng năm 1945) cho thấy những thử nghiệm ban đầu của họa sĩ với hình thể và màu sắc

Một câu nói khác thường được dẫn lại của De Kooning, được Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) trích dẫn, cho thấy cách ông nhìn nhận mục tiêu sáng tác: "Tôi chưa bao giờ quan tâm đến việc làm thế nào để tạo ra một bức tranh đẹp… Tôi không làm việc với ý nghĩ phải đạt đến sự hoàn hảo, mà để xem mình có thể đi xa đến đâu…".

Quan niệm ấy lý giải vì sao nhiều tác phẩm của ông mang dấu vết của sự sửa đổi, chồng lớp và những quyết định không nhằm hướng đến một kết quả trơn tru, hoàn hảo theo tiêu chuẩn truyền thống.

Trong thế giới hội họa của De Kooning, giá trị không chỉ nằm ở hình ảnh cuối cùng mà còn ở những khả năng được mở ra trong quá trình sáng tạo. Triển lãm vì thế không chỉ giới thiệu các kiệt tác, mà còn đưa người xem đến gần hơn với lao động âm thầm phía sau chúng.

Không ngừng làm mới ngôn ngữ hội họa

Nếu các bản vẽ giúp giải thích phương pháp làm việc của De Kooning, những tác phẩm hội họa lại cho thấy cách ông liên tục mở rộng giới hạn biểu đạt của nghệ thuật. Trong triển lãm Willem de Kooning at Work, công chúng có cơ hội theo dõi sự chuyển biến trong phong cách của họa sĩ, từ những thử nghiệm ban đầu với hình thể đến các bố cục trừu tượng giàu năng lượng, rồi những sáng tác về sau với đường nét phóng khoáng và màu sắc tinh tế hơn.

Willem De Kooning mang theo nền tảng đào tạo hội họa châu Âu để phát triển một ngôn ngữ sáng tạo riêng tại Mỹ

Sinh ra tại Rotterdam nhưng trưởng thành trong môi trường nghệ thuật New York, De Kooning mang theo nền tảng đào tạo hội họa châu Âu để phát triển một ngôn ngữ sáng tạo riêng tại Mỹ. Ông không tuyệt đối hóa ranh giới giữa hội họa trừu tượng và nghệ thuật hình tượng, mà thường xuyên chuyển đổi, kết hợp các yếu tố của cả hai. Trong tranh của ông, hình thể có thể hiện lên rõ nét rồi tan vào những mảng màu, đường cọ đan xen, tạo nên cảm giác chuyển động liên tục trên bề mặt toan.

Sự linh hoạt ấy cũng phản ánh thái độ làm việc của De Kooning. Theo Quỹ Willem de Kooning, ông luôn tìm cách vượt ra khỏi những khuôn mẫu phong cách đã định hình, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc thách thức kỳ vọng của giới chuyên môn. Thay vì lặp lại những thành công trước đó, họa sĩ không ngừng thử nghiệm chất liệu, màu sắc và cấu trúc hình ảnh. Bởi vậy, sự nghiệp của ông không phát triển theo một đường thẳng mà liên tục xuất hiện những chuyển hướng đáng chú ý.

Ở giai đoạn cuối sự nghiệp, De Kooning tiếp tục khám phá khả năng biểu đạt của đường nét và màu sắc. Một tác phẩm thực hiện năm 1985, cũng xuất hiện trong triển lãm, sử dụng những đường cong xanh và đen đan xen trên nền sáng, tạo cảm giác thoáng đạt, nhẹ nhàng hơn so với nhiều sáng tác nổi tiếng trước đó. Sự thay đổi này cho thấy ông vẫn duy trì tinh thần tìm tòi ngay cả khi đã trở thành một trong những gương mặt có ảnh hưởng lớn của nghệ thuật hiện đại.

Hình ảnh tại cuộc triển lãm "Willem de Kooning at Work" ở Rijksmuseum

Với Willem de Kooning at Work, Rijksmuseum không chỉ giới thiệu di sản của một họa sĩ lớn sinh ra tại Hà Lan, mà còn mở ra cơ hội nhìn lại nghệ thuật như một quá trình không ngừng vận động. Hơn 120 tác phẩm cho thấy đằng sau những nét cọ mạnh mẽ là nền tảng kỹ thuật vững chắc, sự kiên trì và khát vọng liên tục làm mới bản thân.

Di sản của De Kooning nằm ở khả năng biến chính quá trình tìm kiếm thành một phương pháp sáng tạo. Ông không để lại một công thức cố định cho hội họa, mà mở ra những khả năng biểu đạt mới, khuyến khích người xem suy ngẫm về giới hạn của hình thể, màu sắc và đường nét. Đó cũng là lý do tác phẩm của ông tiếp tục được trưng bày, nghiên cứu và thu hút sự quan tâm của công chúng nhiều thập niên sau khi ông qua đời.