Bạch tuộc quá thông minh để nuôi làm thực phẩm?

Năm 2022, Nueva Pescanova, doanh nghiệp thủy sản lớn nhất Tây Ban Nha, công bố đầu tư 65 triệu euro (khoảng 1.955 tỷ đồng) để xây dựng trang trại nuôi bạch tuộc và nhà máy chế biến quy mô công nghiệp đầu tiên trên thế giới, gần cảng Las Palmas thuộc quần đảo Canary.

Dù bạch tuộc vốn nổi tiếng là loài rất khó nuôi, công ty khi đó dự kiến đến năm 2025 có thể sản xuất 3.000 tấn bạch tuộc mỗi năm tại đảo Gran Canaria.

Kế hoạch này nhanh chóng vấp phải nhiều tranh cãi. Các nhà hoạt động và nhà khoa học phản đối việc nuôi một loài vật được đánh giá là có khả năng nhận thức cao. Bạch tuộc càng được chú ý sau thành công của bộ phim tài liệu My Octopus Teacher, tác phẩm giành giải Oscar năm 2021.

Đến cuối tháng 7/2026, Nueva Pescanova tuyên bố dừng kế hoạch. Điều gì khiến dự án thất bại và việc này có ý nghĩa thế nào với tương lai của ngành nuôi bạch tuộc?

Bạch tuộc khó nuôi đến mức nào

Dù từng được kỳ vọng trở thành nguồn thực phẩm mới, đến nay chưa có trang trại nào nuôi thành công bạch tuộc ở quy mô công nghiệp. Nueva Pescanova từng dự kiến đưa dự án vào sản xuất từ năm 2025, nhưng kế hoạch cuối cùng không được triển khai.

Khi The Guardian đến thăm trung tâm nghiên cứu của công ty vào năm 2023, Roberto Romero Pérez, nhà sinh vật biển phụ trách hoạt động nuôi trồng thủy sản, từng thừa nhận: "Sự phản đối mà chúng tôi nhận về mạnh mẽ hơn dự kiến"

Tuy nhiên, Silvia Fernández Díaz, nhà báo của Canarias7, người theo dõi câu chuyện từ đầu, cho rằng các cuộc biểu tình trên đảo không phải một phong trào lớn. Theo bà, những cuộc xuống đường phản đối dự án thường chỉ có vài chục người tham gia.

Nguồn tin tại cảng Las Palmas xác nhận Nueva Pescanova chưa liên hệ với họ về dự án và cũng chưa có bất kỳ công việc xây dựng nào được thực hiện.

Ian Gleadall, nhà sinh vật biển tại Đại học Tohoku, Nhật Bản, đã nghiên cứu bạch tuộc suốt 50 năm. Ông cho biết trong hai năm qua đã nhiều lần tìm cách nhận phản hồi từ Nueva Pescanova về dự án tại Canary nhưng không thành công.

"Điều tương tự từng xảy ra ở Nhật Bản với công ty thủy sản Nissu. Họ tuyên bố đã tìm ra cách nuôi bạch tuộc và sẽ sản xuất với số lượng lớn, nhưng cuối cùng dự án không bao giờ thành hiện thực", ông nói.

Ấu trùng bạch tuộc 55 ngày tuổi. Ảnh: Nueva Pescanova.

Theo Gleadall, đến nay bạch tuộc gần như không thể được nuôi ở quy mô công nghiệp. Nguyên nhân lớn nằm ở giai đoạn ấu trùng.

Ấu trùng của loài bạch tuộc phổ biến (Octopus vulgaris) phải trôi nổi trong nước ít nhất 20 ngày trước khi chìm xuống đáy biển. Điều này khiến việc chuyển chúng sang giai đoạn phát triển tiếp theo trở nên khó khăn. Ngay cả khi đã nở, những con bạch tuộc non vẫn rất yếu và có thể chết nếu điều kiện nuôi xảy ra vấn đề.

Thức ăn cũng là một trở ngại lớn. Một số mô hình sử dụng dạng bột hoặc hỗn hợp làm từ cá để cho bạch tuộc ăn.

Nhưng theo Gleadall, bạch tuộc khá "khó tính" trong chuyện ăn uống. Chúng có thể ăn một loại thức ăn nhưng sau đó lại không chịu tiếp tục ăn nếu ngày nào cũng được cho cùng một món.

"Ngay cả khi giải quyết được vấn đề thức ăn, chi phí nuôi có lẽ vẫn cao hơn giá trị của con bạch tuộc trên thị trường", ông nói.

Bạch tuộc sống - món ăn nổi tiếng ở Hàn Quốc. Ảnh: The Krew.

Vì sao nuôi bạch tuộc gây tranh luận?

Khó khăn về kỹ thuật không phải lý do duy nhất khiến nuôi bạch tuộc gây tranh cãi. Những người phản đối còn đặt câu hỏi về phúc lợi của loài vật này.

Bạch tuộc thường sống đơn độc và ít giao tiếp với đồng loại. Một số nghiên cứu cũng đưa ra bằng chứng đáng chú ý cho thấy chúng có khả năng cảm nhận và trải nghiệm thế giới xung quanh.

Richard Schweid, tác giả cuốn Life on the Octopus Farm, cho biết nhiều nhà sinh vật biển cho rằng bạch tuộc không chỉ có hệ thần kinh đặc biệt mà còn có khả năng tư duy. Đây là đặc điểm thường được con người gắn với những loài động vật có mức độ nhận thức cao như chó, mèo, linh trưởng và con người.

Bộ phim My Octopus Teacher càng khiến hình ảnh này trở nên phổ biến. Trong phim, nhà làm phim Craig Foster dường như xây dựng mối quan hệ gắn bó hai chiều với một con bạch tuộc cái.

"Bạch tuộc rất dễ khiến con người gán cho chúng những đặc điểm giống con người, bởi chúng thông minh, phản ứng nhanh nhưng lại khác chúng ta đến mức gần như không thể hiểu hết", Schweid nói.

Trong khi việc nuôi bạch tuộc còn nhiều trở ngại, nhu cầu tiêu thụ loài vật này vẫn cao.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khoảng 370.000 tấn bạch tuộc được đánh bắt mỗi năm, phần lớn tại vùng biển ngoài khơi Morocco và Mauritania. Trung Quốc và Nhật Bản là những thị trường tiêu thụ chính. Tây Ban Nha cũng tiêu thụ khoảng 40.000 tấn mỗi năm, tương đương gần 1 kg/người.

Việc nuôi bạch tuộc vẫn gây ra nhiều tranh cãi. Ảnh: Carolyn Cole/Los Angeles Times.

Nước biển ấm lên trên toàn cầu cũng khiến bạch tuộc xuất hiện ở những vùng trước đây ít thấy chúng. Trong hai năm qua, vùng biển phía nam nước Anh ghi nhận số lượng bạch tuộc tăng mạnh, cao nhất kể từ năm 1950.

Bạch tuộc lớn nhanh, vòng đời ngắn, giàu dinh dưỡng và có nhu cầu tiêu thụ cao. Những yếu tố này khiến việc tìm cách nuôi chúng vẫn có sức hút lớn đối với ngành thủy sản.

Schweid cho rằng bạch tuộc có khả năng chuyển hóa thức ăn thành nguồn thịt giàu protein, ít chất béo hiệu quả hơn nhiều vật nuôi trên đất liền.

Ông nhận định bạch tuộc "có tiềm năng trở thành loại thịt nuôi thân thiện với môi trường hơn thịt bò, thịt lợn hoặc thịt gia cầm", đặc biệt trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tiếp tục tăng.

Tuy nhiên, trong lúc các nhà khoa học vẫn tìm cách giải quyết những khó khăn về kỹ thuật, vấn đề đạo đức nhiều khả năng sẽ tiếp tục là trở ngại lớn đối với ngành nuôi bạch tuộc.