Bài 1: Giải quyết gốc rễ 'điểm nghẽn' số

Trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng về phát triển đất nước, Nghị quyết 57 là một trong những “trụ cột” quan trọng, giữ vai trò dẫn dắt trong thúc đẩy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và CĐS. Không chỉ mở ra không gian phát triển mới, nghị quyết còn đặt nền tảng hình thành phương thức quản trị hiện đại, kinh tế số và xã hội số trong tương lai.

Nhận thức rõ ý nghĩa đó, Lào Cai đã chủ động xây dựng chương trình hành động, cụ thể hóa nghị quyết phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Với địa hình rộng, nhiều xã vùng cao còn khó khăn, trên 65% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, Lào Cai đang phải đối mặt với không ít rào cản trong quá trình CĐS như hạ tầng chưa đồng bộ, khoảng cách số giữa các vùng và hạn chế về kỹ năng tiếp cận công nghệ của người dân.

Ông Trần Ngọc Luận - Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh cho biết: “Quan điểm của tỉnh là triển khai CĐS phải xuất phát từ thực tiễn, lấy người dân làm trung tâm và giải quyết những nhu cầu thiết thực ngay từ cơ sở. Vì vậy, tỉnh tập trung xây dựng các mô hình phù hợp với điều kiện từng địa phương để công nghệ thực sự vào cuộc sống”.

Việc lồng ghép nội dung Nghị quyết 57 vào nhiệm vụ của từng ngành, từng địa phương không chỉ nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ, mà còn tạo sự thống nhất trong nhận thức và hành động. Với cách làm đó, Nghị quyết 57 đang từng bước trở thành “kim chỉ nam” khơi thông “mạch số” của địa phương, là cơ sở quan trọng triển khai nhiều mô hình sáng tạo và phát huy hiệu quả ngay từ cơ sở. Chính những giải pháp gần dân, sát thực tiễn ấy đang giúp khoa học - công nghệ và CĐS từng bước vào đời sống, góp phần thu hẹp khoảng cách số ở vùng cao.

Một trong những yêu cầu lớn mà Nghị quyết 57 đặt ra là CĐS phải mang tính bao trùm, không để ai bị bỏ lại phía sau. Với Lào Cai, điều đó càng có ý nghĩa khi nhiều địa bàn vùng cao vẫn còn khoảng cách lớn về điều kiện tiếp cận công nghệ. Thực tế cho thấy, nếu chỉ đầu tư hạ tầng mà người dân không sử dụng được công nghệ thì CĐS khó tạo ra hiệu quả thực chất. Chính vì vậy, tỉnh đang tập trung tháo gỡ “điểm nghẽn” từ gốc, đó là thay đổi nhận thức và nâng cao kỹ năng số cho cộng đồng.

Từ thực tiễn ấy, mô hình “Người bản số” là cách làm sáng tạo để đưa CĐS đến gần hơn với người dân. Mô hình hướng tới xây dựng lực lượng nòng cốt ngay tại thôn, bản - những người vừa hiểu công nghệ, vừa gần dân, hiểu dân để trực tiếp hỗ trợ cộng đồng tiếp cận môi trường số. Đó cũng là những người biết tiếng nói của đồng bào, hiểu phong tục và tâm lý của người dân để hướng dẫn, hỗ trợ cài đặt, sử dụng thiết bị số.

Anh Hoàng Văn Huân - Trưởng thôn 1 Vàn, xã Phúc Lợi cho biết: “Chúng tôi duy trì việc “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng, sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt hay tiếp cận các nền tảng số phục vụ đời sống. Từ chỗ còn e ngại, nhiều người dân nay đã quen với việc sử dụng điện thoại thông minh để thanh toán bằng mã QR, tìm kiếm thông tin hay gửi phản ánh trực tiếp tới chính quyền”.

Theo kế hoạch, tỉnh sẽ triển khai mô hình tại 40 xã, phường với khoảng 1.200 “Người bản số”, bảo đảm mỗi thôn, bản có ít nhất 3 người hỗ trợ cộng đồng tiếp cận kỹ năng số cơ bản. Không chỉ hỗ trợ công nghệ, “Người bản số” còn trở thành "cầu nối" giữa chính quyền với Nhân dân, góp phần đẩy mạnh phong trào “Bình dân học vụ số” ngay từ cơ sở. Chị Giàng Thị Súa - thôn Dào Xa, xã Mù Cang Chải chia sẻ: “Trước đây tôi không dùng điện thoại để làm thủ tục hành chính hay thanh toán vì không biết cách sử dụng. Nhưng từ khi được hướng dẫn, tôi thấy công nghệ cũng gần gũi, dễ tiếp cận hơn”.

Ở vùng cao Bát Xát, mô hình “Thôn số” đang hiện diện trong chính đời sống thường ngày của người dân. Từ những buổi họp trực tuyến giữa xã với thôn, các nhóm Zalo cộng đồng cập nhật thông tin thời tiết, mùa vụ, đến việc người dân sử dụng điện thoại để phản ánh ý kiến, sự việc hay giải quyết thủ tục hành chính… môi trường số đang từng bước làm thay đổi cách vận hành ở cơ sở. Điều đáng nói, việc triển khai bắt đầu từ những nhu cầu rất gần gũi trong đời sống hằng ngày.

Ông Lê Mạnh Hùng - Bí thư Chi bộ thôn Sơn Hà, xã Bát Xát cho biết: “Trước đây, mỗi lần triển khai công việc phải đi từng nhà thông báo, rất mất thời gian. Bây giờ nhiều thông tin chỉ cần gửi qua nhóm Zalo là người dân nắm được ngay. Người dân cũng dần quen với việc tiếp cận thông tin trên môi trường số. Nhiều hộ dân đã biết sử dụng điện thoại thông minh để quảng bá nông sản, trao đổi kinh nghiệm sản xuất hay kết nối tiêu thụ hàng hóa".

Tại xã Yên Bình, mô hình “Xã số” đang cho thấy bước phát triển rộng hơn trong xây dựng chính quyền số ở cơ sở. Nếu như trước đây, người dân phải nhiều lần lên UBND xã để tìm hiểu thủ tục hành chính hoặc chờ cán bộ thông báo trực tiếp, thì nay nhiều thông tin đã được chuyển tải nhanh chóng tới từng hộ dân thông qua ứng dụng “Cư dân số” và các nền tảng trực tuyến.

Theo UBND xã Yên Bình, hiện trên 90% hộ gia đình có điện thoại thông minh đã cài đặt ứng dụng “Cư dân số”; 100% thôn thực hiện quản trị, điều hành trên nền tảng số; 48% hồ sơ được giải quyết theo dịch vụ công trực tuyến toàn trình; 100% lãnh đạo sử dụng chứng thư số trong xử lý công việc. Ông Nguyễn Duy Khiêm - Chủ tịch UBND xã Yên Bình cho biết: “Chúng tôi xác định CĐS không chỉ là ứng dụng công nghệ mà quan trọng nhất là thay đổi phương thức quản lý, phục vụ người dân tốt hơn”.

Những mô hình đang được triển khai tại Lào Cai cho thấy, CĐS chỉ thực sự thành công khi người dân trở thành chủ thể tham gia chứ không đơn thuần là đối tượng thụ hưởng. Khi công nghệ được đưa về tận thôn, bản bằng những cách làm gần gũi, phù hợp với thực tiễn, những “điểm nghẽn” về nhận thức, kỹ năng và thói quen số cũng dần được tháo gỡ. Nghị quyết 57 vì thế đang từng bước hiện hữu trong đời sống bằng những đổi thay cụ thể, góp phần tạo nền tảng cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững ở vùng cao Lào Cai.