Bài 1: Những thước phim vài phút và cái giá không chỉ tính bằng tiền

Khi giải trí có nguy cơ gây "nghiện”

Tiện lợi, không mất nhiều thời gian, những bộ phim có nội dung đơn giản… là những lý do phổ biến, quen thuộc với những người tìm đến các sản phẩm giải trí như phim ngắn AI. Từ những lần bật điện thoại, lướt mạng xã hội, xem một cách vô thức và miễn phí, không ít người bị cuốn vào mạch phim, lạc sâu vào thế giới ảo đầy mê hoặc này. Sẽ không có gì đáng bàn nếu người trưởng thành chỉ phải chi vài chục ngàn để xem cho hết bộ phim vài trăm tập mà họ vô tình vào xem và không dứt ra được.

Chị Đào Thị Phượng, nhân viên bán hàng của một sàn thương mại điện tử lớn hàng đầu ở trong nước cho biết, chị và nhiều đồng nghiệp thích xem phim siêu ngắn AI khi tranh thủ lướt điện thoại ít phút trong những lúc rảnh rỗi vì vừa mất ít thời gian lại không đòi hỏi nhiều sự tập trung, “đỡ nhức đầu”. Chị chấp nhận chi vài chục nghìn để được xem hết bộ phim mình thích.

Vấn đề chỉ phát sinh khi xem xong phim này lại bị cuốn vào phim khác, kéo theo chi phí tăng lên ngoài dự kiến. Chưa kể, bị cuốn vào mạch phim nên có khi chưa xem hết ở nơi làm việc, các chị về nhà vừa nấu cơm vừa xem, đi ngủ cũng xem. Có ngày lỡ quá đà, xem gần hết đêm. Hôm sau đi làm trong tình trạng mệt mỏi, uể oải, chất lượng công việc giảm sút, thu nhập giảm và khoản tiền này lớn gấp nhiều lần chi phí xem phim.

Các sản phẩm phim ngắn AI tràn ngập không gian mạng.

Không vô thức tìm đến phim ngắn AI như chị Phượng, ban đầu, anh Vũ Xuân Tiến ở Long Biên, Hà Nội còn vô cùng “khó chịu” với phim ngắn AI khi liên tục bị quấy rầy bởi âm thanh từ những tín đồ phim ngắn, kể cả ngoài quán nước, hành lang bệnh viện cho đến lúc lên giường ngủ.

“Có ngày vợ xem thâu đêm suốt sáng. Cáu giận không xong, tôi đành xem thử. Phải thừa nhận phim ngắn AI làm cho hình ảnh đẹp và có nhiều thứ mà phim thông thường không có, chưa làm được. Nhiều phim mô típ giống nhau, đầy rẫy tình tiết vô lý. Người xem biết nhưng vẫn bị cuốn vào rồi “nghiện” lúc nào không hay”, anh Tiến chia sẻ.

Tình trạng hai vợ chồng mỗi người một điện thoại để xem buổi tối trở thành chuyện bình thường hàng ngày cho đến một hôm, anh Tiến bất ngờ vào phòng kiểm tra con học bài. Hai vợ chồng hốt hoảng phát hiện vô vàn sản phẩm AI có nội dung bạo lực, dung tục từ thế giới ảo vào tận bàn học của con qua chiếc máy tính…

TS Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Những trường hợp như của chị Phượng, anh Tiến không phải là cá biệt. Trao đổi với chúng tôi, nhiều chuyên gia đều cho rằng xem phim ngắn AI để giải trí là nhu cầu bình thường nếu phim đủ chất lượng và không “gây nghiện”. AI đang mở rộng biên độ sáng tạo cho người làm điện ảnh cũng là thực tế không thể phủ nhận. Nhưng nếu sử dụng AI để sản xuất hàng nghìn bộ phim được sản xuất với công thức tương tự nhau và tình trạng không ít phim có nội dung phản văn hoá vẫn đang được phổ biến tràn lan hiện nay thì lại là vấn đề không thể coi nhẹ.

Nguy cơ lệch chuẩn giá trị

Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó viện trưởng Viện Đào tạo Bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu Khoa học - Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, nhiều người nghĩ đơn giản, xem phim ngắn AI để giải trí thì không có hại. Nhưng ngày nào cũng xem, đêm nào cũng thức khuya, việc giải trí đã lấn vào thời gian nghỉ ngơi, ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm lý và hiệu quả lao động.

Nếu thường xuyên đắm mình trong những câu chuyện đổi đời dễ dàng, hưởng thụ không cần nỗ lực, người xem có nguy cơ xa rời thực tế, nuôi dưỡng những kỳ vọng viển vông và thiếu kiên nhẫn với cuộc sống của chính mình. Điều đáng lo là từ chỗ xem để thư giãn, một số bạn trẻ dần lấy những ảo tưởng trên màn hình làm thước đo cho đời sống thực.

Việc liên tục dung nạp các bộ phim ngắn AI với hình ảnh bắt mắt nhưng kịch bản giật gân, phi logic sẽ tác động đến “cảm xúc thẩm mỹ” của công chúng. Bởi vậy, suy nghĩ “xem cho vui thì có ảnh hưởng gì” là chủ quan.

Giải trí cũng là quá trình tiếp nhận văn hóa, góp phần định hình cách chúng ta nghĩ về cuộc sống và đối xử với người khác. Những nội dung được tiếp nhận hằng ngày có thể dần trở thành điều quen thuộc, được chấp nhận, thậm chí được lấy làm hình mẫu mà người xem không nhận ra. Ảnh hưởng ấy có thể đi vào quan hệ gia đình, cách ứng xử trong cộng đồng và những lựa chọn của mỗi người.

Khi cái dung tục được coi là bình thường, sự tàn nhẫn được xem là hấp dẫn, còn lòng tử tế bị chê là nhạt nhẽo mà được cổ vũ rộng rãi qua hàng trăm nghìn sản phẩm được sản xuất hàng loạt thì nguy cơ không chỉ là thị hiếu cá nhân trở nên nghèo nàn, mà những giá trị văn hóa chung cũng bị ảnh hưởng theo hướng tiêu cực.

Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho rằng, phim ngắn AI có thời lượng vài phút, không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật về điện ảnh.

“Chúng ta không cấm sản xuất, phổ biến phim ngắn, trong đó có phim ngắn AI nhưng về mặt quản lý, cần đề cao và thực thi trách nhiệm của nền tảng, người sáng tạo nội dung và người có ảnh hưởng đối với những sản phẩm họ phát tán, quảng bá. Phải có biện pháp hạn chế việc khuếch đại, kiếm lợi từ nội dung lệch lạc, phản văn hóa. Không thể chỉ yêu cầu người dùng biết tự bảo vệ trong khi những chủ thể thu lợi từ sự chú ý của họ lại thiếu trách nhiệm với chính những nguy cơ mình tạo ra”, TS Đặng Vũ Cảnh Linh nhấn mạnh.

Trao đổi với chúng tôi, Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường cho rằng, việc một nội dung được gọi là “phim ngắn”, được tạo bằng AI, có thời lượng vài phút, không nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của pháp luật về điện ảnh. Việc xác định có phải là phim và nghĩa vụ pháp lý tương ứng cần căn cứ vào tính chất, nội dung, cách thức phổ biến và quy định hiện hành.

"Đối với cơ quan quản lý, việc đánh giá một tác phẩm là hay, dở hay có giá trị nghệ thuật thấp không phải là căn cứ duy nhất để xử lý. Điều cần quan tâm là những nội dung vi phạm pháp luật, không phù hợp với lứa tuổi, có yếu tố bạo lực, kinh dị hoặc tình dục nhưng không được phân loại, cảnh báo và kiểm soát phù hợp", Cục trưởng Cục Điện ảnh Đặng Trần Cường chia sẻ.

Khi người xem, nhất là trẻ em và thanh thiếu niên, tiếp xúc thường xuyên với nội dung như trên mà thiếu thông tin phân loại và công cụ bảo vệ, có thể hình thành thói quen xem nhanh, xem liên tục; giảm thời gian dành cho học tập, giao tiếp và các hoạt động khác; hoặc tiếp nhận những cách ứng xử, quan niệm lệch lạc như một điều bình thường. Đây là những nguy cơ cần được đánh giá trên cơ sở thực tiễn, không nên khái quát rằng mọi phim ngắn hoặc mọi sản phẩm AI đều gây tác động tiêu cực.

Về phía Cục Điện ảnh, qua rà soát ban đầu đã ghi nhận một số tổ chức, cá nhân đang cung cấp, phổ biến phim trên mạng xã hội, ứng dụng và website nhưng có dấu hiệu chưa thực hiện đầy đủ quy định của pháp luật về điện ảnh. Các dấu hiệu tập trung ở việc chủ thể phổ biến phim chưa đáp ứng điều kiện theo quy định; phim chưa được phân loại hoặc chưa có giấy phép phân loại phim; chưa thông báo danh sách phim và kết quả phân loại trước khi phổ biến; chưa hiển thị mức phân loại, cảnh báo và thực hiện đầy đủ các biện pháp bảo vệ người xem, đặc biệt là trẻ em.

Cục Điện ảnh đang rà soát trách nhiệm của các chủ thể tham gia cung cấp, quản lý và vận hành nền tảng, phối hợp với các cơ quan liên quan xác minh từng trường hợp. Nếu xác định tổ chức, cá nhân có vi phạm, Cục sẽ xử lý theo thẩm quyền hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.