Bài 1: Quốc hội số nâng tầm chất lượng quyết sách

Bước vào kỷ nguyên số, hình ảnh đại biểu Quốc hội (ĐBQH) mang theo chồng tài liệu dày cộm bước vào hội trường đã được thay thế hoàn toàn bằng máy tính bảng và phần mềm chuyên dụng. Sự chuyển mình này không đơn thuần là câu chuyện ứng dụng tiện ích công nghệ, mà là sự đổi mới thực chất, chuyển từ "số hóa" văn bản sang "thông minh hóa" quy trình ban hành quyết sách quốc gia.

Quốc hội thảo luận nhiều dự án luật quan trọng

Công nghệ góp phần nâng cao chất lượng lập pháp

Theo đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn ĐBQH TP Hồ Chí Minh), trước đây việc phát hiện sự chồng chéo của chính sách chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và sự rà soát thủ công của các cơ quan thẩm tra và từng đại biểu. Nhưng dù nỗ lực đến đâu, giới hạn thời gian kỳ họp và năng lực xử lý thông tin của con người vẫn bộc lộ hạn chế.

Đột phá công nghệ đã mang đến lời giải trực diện cho các ĐBQH. Theo Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội Nguyễn Văn Hiển, trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại giá trị lớn cho chất lượng công tác lập pháp. AI không làm thay tư duy con người, nhưng đóng vai trò như “kính hiển vi” pháp lý nhanh nhạy. Nhờ xử lý ngôn ngữ tự nhiên và đối chiếu văn bản tự động, hệ thống có thể quét hàng triệu trang tài liệu trong vài giây, truy vết nguồn gốc khái niệm, đối chiếu dự thảo với toàn bộ kho tàng pháp luật hiện hành và cảnh báo kịp thời các điểm mâu thuẫn về câu chữ, thẩm quyền hay quy trình.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH TP Huế) nhấn mạnh: Giá trị cốt lõi của đổi mới không chỉ là làm việc nhanh hơn hay bớt giấy tờ, mà là nâng cao chất lượng thông tin, phân tích chính sách và chất lượng quyết định của đại biểu. Trong bối cảnh khối lượng lập pháp đồ sộ và thực tiễn biến động nhanh chóng, đổi mới phương thức làm việc là yêu cầu tất yếu.

Thông qua ứng dụng Quốc hội 2.0 và hệ thống tài liệu điện tử, các ĐBQH tiếp cận hồ sơ, tra cứu dữ liệu, tóm tắt văn bản thuận tiện hơn, từ đó giảm thao tác kỹ thuật để tập trung nghiên cứu sâu nội dung. Một dự án luật thảo luận tại nghị trường, thảo luận tổ không chỉ xem xét theo mục tiêu cơ quan soạn thảo đưa ra, mà từng đại biểu phải đánh giá toàn diện tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất, tính khả thi, nguồn lực thực thi và tác động đối với người dân, doanh nghiệp, xã hội.

Dẫu vậy, các ĐBQH xác định, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế bản lĩnh và trách nhiệm chính trị của người đại biểu nhân dân. Bản tóm tắt hay gợi ý của AI giúp nắm bắt nhanh vấn đề, nhưng khi bấm nút biểu quyết, đại biểu vẫn phải thẩm định hồ sơ gốc, lắng nghe chuyên gia và khảo sát thực tiễn. Việc ứng dụng AI phải gắn liền với yêu cầu bảo mật dữ liệu, an toàn thông tin và trách nhiệm kiểm chứng. Xây dựng Quốc hội số là cơ hội đổi mới thực chất cách thức làm việc, nâng cao tính minh bạch và hiệu quả sử dụng dữ liệu nghị viện...

“Tiếp sức” đại biểu nâng tầm phản biện

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu Nguyễn Hữu Đông, Quốc hội khóa XVI ghi nhận số đại biểu chuyên trách ở Trung ương đạt 40% (145 người), mức cao nhất từ trước đến nay, từng bước giảm tỷ lệ đại biểu kiêm nhiệm trong cơ quan hành pháp, tư pháp. Tuy nhiên, số đại biểu kiêm nhiệm vẫn gánh vác trọng trách nặng nề khi vừa lãnh đạo cơ quan, đơn vị, lực lượng vũ trang hoặc địa phương, vừa thực hiện thiên chức đại biểu dân cử trước “núi” tài liệu chuyên sâu hàng nghìn trang mỗi kỳ họp.

Đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang Hoàng Ngoc Định phát biểu thảo luận về dự án Luật Đất đai (sửa đổi) ngày 29/10/2026. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Từ thực tế công tác, Đại tá Hoàng Ngọc Định, Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng tỉnh Tuyên Quang, ĐBQH khóa XVI chia sẻ: Công nghệ đã trở thành chiếc cầu nối đắc lực giúp phân bổ thời gian khoa học. Vừa chỉ huy bảo vệ chủ quyền biên giới, xử lý tình huống đột xuất, vừa phải nghiên cứu các đạo luật kinh tế phức tạp, nền tảng số giúp ĐBQH tiếp cận sớm hồ sơ, báo cáo thẩm tra và ý kiến tiếp thu, giải trình được cập nhật theo thời gian thực sau mỗi phiên thảo luận.

Quan trọng nhất, công nghệ giúp rút ngắn thời gian tra cứu thuần túy để đại biểu tập trung năng lượng mổ xẻ chính sách, tìm kiếm góc khuất thực tiễn và chuẩn bị bài phát biểu chất lượng cao. Với dữ liệu đối sánh liên ngành và kinh nghiệm quốc tế trong tay, các cuộc tranh luận tại nghị trường chất lượng hơn. Tiếng nói từ thực tiễn biên giới, vùng sâu, vùng xa được gắn kết chặt chẽ với khung chính sách vĩ mô.

Tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã phác họa hình ảnh sinh động: Một cán bộ xã khi chi ngân sách, thay vì lúng túng trước hàng nghìn trang quy định, có thể hỏi trực tiếp trợ lý ảo AI để được hướng dẫn chính xác từng bước, từng điều khoản căn cứ. Khi luật pháp còn chồng chéo, người thực thi công vụ thường mang tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Việc Quốc hội dùng AI kiểm chứng xung đột từ khâu soạn thảo và số hóa tra cứu ở cơ sở sẽ biến công nghệ thành “lá chắn” pháp lý bảo vệ cán bộ, giúp họ vững tâm cống hiến vì lợi ích chung.

Thiếu tướng Lê Đình Hưng, Phó Tư lệnh pháp luật, Bộ Tư lệnh Cảnh sát biển Việt Nam, ĐBQH tỉnh Nghệ An cho biết: Trong chức năng giám sát tối cao, chuyển đổi số cũng tạo nên bước đột phá về chất. Thay vì phụ thuộc vào các báo cáo định kỳ có độ trễ của các bộ, ngành, địa phương, nay với hạ tầng dữ liệu liên thông, ĐBQH có thể trực tiếp truy cập kho dữ liệu quốc gia về đất đai, dân cư, giải ngân đầu tư công, tình hình khiếu nại, tố cáo. Giám sát tối cao nhờ đó trở nên “trúng, đúng, kịp thời”, khắc phục triệt để tình trạng “cưỡi ngựa xem hoa”.

Để đất nước bứt phá, Quốc hội phải đi đầu. Không thể có một nền kinh tế số năng động hay một Chính phủ số hiệu quả nếu vận hành dưới một “Quốc hội giấy”. Đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là yếu tố sống còn để xây dựng một Quốc hội dân chủ, pháp quyền, hiện đại, chuyên nghiệp, khoa học, công khai, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả.

Quá trình chuyển đổi số của Quốc hội gắn liền với dấu mốc lịch sử: Ngày 22/12/2024, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Vì thế, Quốc hội đã tiên phong ứng dụng công nghệ số, đưa trí tuệ nhân tạo vào làm trợ lý ảo, nhằm tăng hiệu quả thực thi nhiệm vụ cho các ĐBQH và hoạt động điều hành trong các phiên họp. Trí tuệ nhân tạo cũng được ứng dụng trong việc phát hiện những nội dung chồng chéo, trùng lắp, thậm chí mâu thuẫn giữa các quy định của pháp luật. Điều này mang lại ích lợi lớn trong việc nâng cao năng suất, hiệu quả làm việc của từng cơ quan của Quốc hội, từng cán bộ, công chức, viên chức và từng ĐBQH....

Quốc hội đã chủ động đầu tư hạ tầng số, xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung và đào tạo kỹ năng số cho đại biểu. Đáng chú ý, việc Quốc hội đi tiên phong ban hành Luật Trí tuệ nhân tạo, hoàn thiện khung pháp lý về AI, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời ứng dụng chính các công nghệ đó vào hoạt động nghị viện đã thể hiện tính nhất quán tuyệt đối giữa “lời nói và hành động”, củng cố niềm tin vững chắc của cử tri và cộng đồng doanh nghiệp. Xây dựng Quốc hội số không phải đích đến cuối cùng mà là phương tiện đắc lực nâng tầm chất lượng quyết sách quốc gia.

Bài 2: Đổi mới tư duy lập pháp: Từ quản lý sang kiến tạo phát triển