Bài 1 - Sập bẫy' lừa đảo mạng: Phải chăng vì nhẹ dạ?

Không còn giới hạn trong những vụ tấn công mạng hay các đường dây lừa đảo (LĐ) trực tuyến, tội phạm (TP) trên không gian mạng đang từng ngày len lỏi vào mọi lĩnh vực của đời sống, đe dọa an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội và tài sản của người dân, doanh nghiệp (DN). Trước thực trạng đó, đòi hỏi phải có những giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, tăng cường năng lực đấu tranh của lực lượng chức năng đến nâng cao nhận thức của mỗi người dân…

“Muôn hình, vạn trạng” chiêu trò lừa đảo

Tình hình TP trên không gian mạng ngày càng trở nên phức tạp hơn bao giờ hết. Với sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN), có rất nhiều phương tiện, thiết bị, công cụ tiếp tay cho TP CNC với những âm mưu, thủ đoạn, phương thức vô cùng tinh vi và trắng trợn.

Cung cấp bức tranh đầy màu sắc của loại TP này với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, PGS.TS, Đại tá Nguyễn Thị Thanh Thùy - Phó Trưởng Khoa Luật (Học viện An ninh Nhân dân - HV ANND) cho hay, bằng các thiết bị CN hiện đại, các đối tượng đã giả danh nhiều vai khác nhau, dùng hình ảnh, video cắt ghép để dựng lên những câu chuyện khiến đối phương dễ dàng tin tưởng. Những lời dẫn dụ cộng thêm sự thiếu kinh nghiệm, thiếu kiểm chứng khiến các đối tượng mà chúng nhắm tới càng dễ tin vào các câu chuyện tưởng như “có thật” này. Và theo thời gian, ngày càng có thêm nhiều nạn nhân “dính bẫy” vào các trò LĐ trên không gian mạng…

Đại tá Nguyễn Thị Thanh Thùy - Phó Trưởng Khoa Luật (HV ANND) chia sẻ với PV Báo PLVN về tình hình TP sử dụng CNC hiện nay. (Ảnh: VH)

Theo Đại tá Nguyễn Thị Thanh Thùy, do đặc tính của mạng xã hội, không gian mạng mang tính ẩn danh rất cao và không có biên giới nên việc lộ danh tính của người phạm tội rất khó. Cái khó nhất ở đây chính là loại TP này có tính liên kết xuyên biên giới và có sự gia tăng mạnh mẽ trong thời gian gần đây. Loại TP trên mạng phổ biến nhất là LĐ chiếm đoạt tài sản (CĐTS). Ngoài ra còn có các hành vi phạm tội khác như vu khống, xúc phạm, thậm chí là chống phá chính quyền, Nhân dân…

Thực tế, có rất nhiều phương thức mà các đối tượng sử dụng phạm tội trên không gian mạng, nhưng hành vi chủ yếu vẫn là LĐ CĐTS. Nạn nhân của loại TP này rơi vào những câu chuyện “muôn hình vạn trạng”. Đại tá Thanh Thùy cho biết, đáng buồn là có những câu chuyện đã được phương tiện truyền thông, cơ quan chức năng cảnh báo nhiều lần nhưng các nạn nhân khác vẫn “vô tư” mắc phải. Hoặc vụ việc đã được cảnh báo, nhưng các đối tượng thay đổi phương thức, thủ đoạn LĐ người khác, tạo dựng các câu chuyện khác khiến nạn nhân vẫn dễ dàng “sập bẫy”…

“Thường thì, đối tượng sử dụng các thủ đoạn, phương thức phổ biến như: Giả danh công ty điện lực, nhân danh cán bộ ngân hàng, cán bộ tư pháp, tòa án, viện kiểm sát… đe dọa, dẫn dụ nạn nhân “sa bẫy”. Đa số tâm lý của người dân bị dọa nạt khi gặp phải tình huống đó sẽ là cố chứng minh mình không phạm tội, trong khi trách nhiệm chứng minh không phạm tội lại thuộc về cơ quan chức năng. Họ chứng minh bằng cách thể hiện số dư tài khoản (TK) ngân hàng này, rồi chuyển vào TK ngân hàng khác mà các đối tượng đã cung cấp để chứng minh nguồn tiền của mình là trong sạch. Và cứ thế, nạn nhân tiếp tục lún sâu vào “bẫy giăng” của TP LĐ, “tiền mất, tật mang” lúc nào không hay. Thậm chí có trường hợp (TH) vừa đóng tiền điện, tiền nước xong vẫn bị đối tượng gọi điện LĐ, nhưng nạn nhân vẫn tin, vẫn chuyển tiền vào TK đối tượng yêu cầu và rồi, “ngậm đắng nuốt cay” vì… mất tiền”, Phó Trưởng Khoa Luật HV ANND chia sẻ.

Có một TH khiến Đại tá Thanh Thùy đưa ra để cảnh báo đó là chị H - họ hàng xa của PGS.TS Thùy. Theo câu chuyện, chị này vừa có cuộc điện thoại trò chuyện với nhân viên thu tiền điện về việc đóng tiền điện tháng, một lúc sau đã có người xưng là nhân viên thu tiền điện thông báo, hướng dẫn tỉ mỉ về việc đóng tiền điện qua app. Bản thân chị H là người có trình độ và cũng am hiểu pháp luật, nhưng trước sự dàn dựng tinh vi, kịch bản vô cùng hợp lý nên chị H vẫn rơi vào “bẫy” của các đối tượng LĐ. Với sự “trợ giúp” của CNC, chỉ sau 3 lần quẹt thẻ visa, 1,5 tỷ đồng của chị H đã “không cánh mà bay”. Đến khi TK không còn đồng nào, chị H mới chợt tỉnh, với một tâm trạng hoang mang tột độ…

PGS.TS, Đại tá Thanh Thùy nhận định, dù các đối tượng đa dạng mọi tình huống nhưng chung quy vẫn là việc giả danh, đe dọa, dụ dỗ nạn nhân như các TH dẫn dụ làm việc nhẹ lương cao, hướng dẫn chuyển tiền qua TK, đe dọa tống tiền… Cuối cùng là truy cập vào đường link mà các đối tượng gửi đến; hoặc là cung cấp mã OTP để các đối tượng truy cập vào TK ngân hàng chính chủ…

Ai cũng có thể trở thành “miếng mồi ngon”

Nhận diện rõ hơn về thủ đoạn của TP sử dụng CNC, Đại tá Thanh Thùy cho biết thêm, điểm yếu của các nạn nhân là “nhẹ dạ cả tin” vào các chiêu trò đó và thiếu kiểm chứng nguồn thông tin. “Với sự phát triển của KHCN, không khó để chúng ta tiếp cận được với các thông tin, nhưng điểm mấu chốt ở đây là người dân không biết đâu là những trang thông tin chính thống; hoặc không kiểm chứng mà truy cập luôn vào các trang thông tin không chính thống dẫn đến mắc mưu loại TP mạng. Ngay cả HV ANND, vẫn có những trang thông tin giả mạo các lớp ôn thi, đào tạo đại học của Học viện, với các khoản phí tuyển sinh không hề thấp”, Đại tá Thùy thông tin.

Ông Nguyễn Văn Hà - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Khởi Nguyên Land. (Ảnh: NVCC)

“Cơ quan, đơn vị, công ty… nào cũng có thể bị giả danh, do đó người dân phải nhận diện được các trang thông tin chính thống. Từ đó cho thấy, công tác tuyên truyền là vô cùng quan trọng. Người dân cần phải chủ động nhận diện được các trang tin chính thống và âm mưu, thủ đoạn của tội phạm. Một điều cũng cần phải đề cập đến đó là lòng tham của các nạn nhân. Phổ biến là những lời dẫn dụ, mời mọc người dân đầu tư một khoản tiền nào đó, không phải làm gì mà hàng ngày được hưởng số tiền vài trăm, thậm chí vài triệu đồng. Điều này rất phi lý nhưng người dân không đủ kiến thức để nhận ra, không đủ tỉnh táo để vượt qua cám dỗ nên đã… “dính bẫy”.

Cũng có nhiều TH khác như tạo dựng các mối quan hệ quen biết, yêu đương, hứa hẹn tặng quà, tài chính, trong khi hai bên chưa hề gặp nhau. Có TH là Việt kiều, người nước ngoài, quen biết trên mạng, sau đó thề thốt hứa hẹn sẽ gửi quà, tiền về để lo cho tương lai sau này. Nhưng trước đó, nạn nhân phải gửi một khoản tiền để đầu tư, làm tin… chuyện khó tin vậy nhưng nhiều người vẫn mắc lừa”, Phó Trưởng Khoa Luật HV ANND lo lắng nói.

Mỗi câu chuyện LĐ không hề giống nhau, nhưng đều tác động vào tâm lý người dân, khiến họ “sập bẫy” lúc nào không biết. Trong lĩnh vực bất động sản, ông Nguyễn Văn Hà - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Khởi Nguyên Land cảnh báo, thời gian gần đây xuất hiện nhiều TH giả mạo DN bất động sản, giả danh nhân viên môi giới, làm giả website, fanpage hoặc tài liệu giao dịch để LĐ khách hàng. Những hành vi giả mạo DN hay môi giới không chỉ gây thiệt hại cho khách hàng mà còn làm suy giảm niềm tin đối với toàn thị trường bất động sản.

“Với Khởi Nguyên Land, uy tín luôn là tài sản quan trọng nhất, vì vậy chúng tôi đặt sự minh bạch lên hàng đầu trong mọi hoạt động. DN công khai đầy đủ thông tin pháp lý, các kênh truyền thông chính thức, đội ngũ tư vấn và quy trình giao dịch rõ ràng. Đồng thời, chúng tôi ứng dụng App KN Land để khách hàng dễ dàng tra cứu thông tin sản phẩm, quy hoạch và pháp lý, hạn chế tối đa nguy cơ tiếp cận thông tin giả mạo”, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Khởi Nguyên Land chia sẻ về cách thức mà DN đưa ra để tự bảo vệ mình và khách hàng, tránh “sập bẫy” của các đối tượng LĐ.

Để bảo vệ người mua và DN chân chính, theo ông Nguyễn Văn Hà, cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, DN và người dân, trong đó nâng cao kỹ năng nhận diện LĐ và thói quen xác minh thông tin trước giao dịch là yếu tố rất quan trọng. Ông Hà chia sẻ, xác định bảo vệ dữ liệu cá nhân (DLCN) của khách hàng là ưu tiên hàng đầu. DN thường xuyên rà soát hệ thống, tăng cường bảo mật, phân quyền truy cập và kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng thông tin. Song song với đó, DN tổ chức đào tạo định kỳ để nhân viên nhận diện các hình thức LĐ mới như website, fanpage, email hay các cuộc gọi giả mạo.

Theo Tổng Giám đốc Khởi Nguyên Land Nguyễn Văn Hà, TP CNC ngày càng tinh vi nên cần sự phối hợp của nhiều bên. Trước tiên, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và xử lý nghiêm các hành vi giả mạo trên môi trường số. Bên cạnh đó, lực lượng công an cần tăng cường cảnh báo sớm; các ngân hàng đẩy mạnh xác thực giao dịch; còn DN công nghệ và nhà mạng ứng dụng AI để phát hiện website, TK và cuộc gọi giả mạo. Khi cùng chia sẻ DL và phối hợp kịp thời, chúng ta sẽ xây dựng được một môi trường số an toàn hơn.

Ông Hà cũng nhận định, trong thời đại số, sự cẩn trọng là yếu tố không thể thiếu. Người dân cần kiểm tra kỹ thông tin DN, xác minh người tư vấn và chỉ giao dịch qua các kênh chính thức. Đối với DN, bảo mật thông tin, minh bạch quy trình và đầu tư vào CN phải trở thành một phần trong chiến lược phát triển bền vững…

(Còn tiếp)