Bài 2: Bịt 'kẽ hở' từ gốc

Đấu tranh không khoan nhượng với thực phẩm bẩn

Công tác kiểm tra, xử lý vi phạm về an toàn thực phẩm được tăng cường.

Vì sao thực phẩm bẩn vẫn còn “đất sống”?

Thực tế cho thấy, dù công tác kiểm tra, xử lý vi phạm được tăng cường, song các vụ ngộ độc thực phẩm tập thể vẫn liên tiếp xảy ra tại nhiều địa phương trên cả nước. Chỉ riêng năm 2025, toàn quốc ghi nhận khoảng 70 vụ ngộ độc thực phẩm, khiến hơn 1.500 người mắc và nhiều trường hợp tử vong. Đáng chú ý, không ít vụ việc xuất phát từ những cơ sở nhỏ lẻ, thức ăn đường phố hoặc thực phẩm chế biến sẵn – những nơi tồn tại nhiều “kẽ hở” trong kiểm soát nguồn gốc, điều kiện bảo quản và quy trình chế biến. Những con số này cho thấy, nếu không kiểm soát chặt chẽ từ đầu vào, không bịt kín các “kẽ hở” trong quản lý và tiêu dùng, thì việc xử lý vi phạm dù quyết liệt đến đâu cũng chỉ là giải pháp phần “ngọn”.

Những kết quả đạt được trong công tác kiểm tra, xử lý vi phạm thời gian qua là rất rõ ràng. Nhiều kho hàng, cơ sở kinh doanh thực phẩm không rõ nguồn gốc đã bị phát hiện; hàng tấn thực phẩm bẩn bị thu giữ, tiêu hủy. Tuy nhiên, thực phẩm kém chất lượng vẫn tiếp tục xuất hiện trên thị trường dưới nhiều hình thức khác nhau. Thực tế đó đặt ra một câu hỏi: Vì sao thực phẩm bẩn vẫn còn “đất sống”? Trước hết, nguyên nhân đến từ sự phức tạp của chuỗi cung ứng thực phẩm. Từ khâu sản xuất, giết mổ, chế biến đến vận chuyển, tiêu thụ đều có thể phát sinh “kẽ hở” nếu không được kiểm soát chặt chẽ. Ở nhiều nơi, hoạt động giết mổ vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán, khó kiểm soát điều kiện vệ sinh và chất lượng đầu vào. Việc thu gom, vận chuyển thực phẩm qua nhiều khâu trung gian khiến quá trình truy xuất nguồn gốc gặp nhiều khó khăn. Khi xảy ra vi phạm, việc xác định trách nhiệm cụ thể của từng khâu không đơn giản.

Bên cạnh đó, sự phát triển của thương mại điện tử và mạng xã hội đã mở ra kênh tiêu thụ mới cho thực phẩm. Chỉ với vài thao tác đơn giản, người bán có thể tiếp cận người mua mà không cần cửa hàng, không cần giấy phép kinh doanh rõ ràng. Thực phẩm được quảng cáo hấp dẫn, giá rẻ, nhưng thông tin về nguồn gốc, chất lượng lại rất mập mờ.

Một “kẽ hở” khác đến từ chính thói quen tiêu dùng. Khi người dân vẫn còn tâm lý “thấy rẻ”, “thấy tiện”, dễ dãi trong lựa chọn thực phẩm, thì thực phẩm bẩn vẫn còn cơ hội tồn tại.

Ông Đoàn Văn Quang, Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp, Chi cục An toàn vệ sinh thực phẩm tỉnh cho biết: Thực phẩm không rõ nguồn gốc có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm vi sinh vật, tồn dư hóa chất, chất bảo quản vượt ngưỡng cho phép. Việc sử dụng thực phẩm không bảo đảm an toàn tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe, song nhận thức của một bộ phận người dân về vấn đề này vẫn chưa đầy đủ. Không ít trường hợp ngộ độc thực phẩm có liên quan đến nguồn thực phẩm không rõ nguồn gốc. Và không phải mọi hậu quả đều xuất hiện ngay, có những trường hợp độc tố tích lũy trong thời gian dài, đến khi phát hiện thì đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

Ngoài ra, công tác quản lý ở một số lĩnh vực vẫn còn những hạn chế nhất định. Việc kiểm tra, giám sát chưa bao quát hết các đối tượng, nhất là các cơ sở nhỏ lẻ, hoạt động không đăng ký. Lực lượng chức năng còn mỏng so với địa bàn rộng, số lượng cơ sở kinh doanh lớn. Tất cả những yếu tố trên đã tạo ra những “kẽ hở” khiến thực phẩm bẩn có cơ hội len lỏi vào thị trường.

Một thực tế cần thẳng thắn nhìn nhận, ở đâu còn buông lỏng quản lý, ở đó còn nguy cơ phát sinh thực phẩm bẩn. Nếu việc kiểm tra chỉ mang tính thời điểm, thiếu tính liên tục; nếu còn tâm lý nể nang, né tránh trong xử lý vi phạm, thì những “kẽ hở” sẽ rất khó được khắc phục triệt để.

Trách nhiệm không của riêng ai!

Để giải quyết tận gốc vấn đề thực phẩm bẩn, cần những giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện cơ chế quản lý đến nâng cao ý thức của toàn xã hội. Trước hết, cần siết chặt quản lý ngay từ khâu sản xuất. Các cơ sở giết mổ, chế biến thực phẩm phải được kiểm soát chặt về điều kiện vệ sinh, an toàn thực phẩm. Kiên quyết đình chỉ hoạt động đối với những cơ sở không đủ điều kiện.

Đối với khâu lưu thông, cần tăng cường kiểm tra, kiểm soát các điểm tập kết, kho đông lạnh, chợ đầu mối – những nơi có nguy cơ cao phát sinh vi phạm. Việc phối hợp giữa các lực lượng như công an, quản lý thị trường, ngành y tế cần được duy trì thường xuyên, liên tục.

Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, thời gian tới, lực lượng chức năng sẽ tiếp tục tăng cường nắm tình hình địa bàn, chủ động phát hiện, xử lý vi phạm từ sớm, từ xa. Một giải pháp quan trọng khác là ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc thực phẩm. Việc sử dụng tem điện tử, mã QR giúp minh bạch thông tin sản phẩm, tạo điều kiện cho người tiêu dùng kiểm tra, đồng thời hỗ trợ cơ quan chức năng trong công tác quản lý.

Ngành y tế cũng nhấn mạnh vai trò của công tác giám sát, cảnh báo sớm. Phó Giám đốc Sở Y tế Thanh Hóa Đỗ Thái Hòa, nhấn mạnh: An toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà cần sự tham gia của cả cộng đồng. Việc phát hiện sớm, cảnh báo kịp thời sẽ giúp hạn chế nguy cơ đối với sức khỏe người dân. Bên cạnh đó, chế tài xử lý vi phạm cần đủ mạnh để răn đe. Không chỉ dừng ở xử phạt hành chính, với những hành vi cố ý, tái phạm hoặc gây hậu quả nghiêm trọng, cần xử lý hình sự theo quy định.

Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào các biện pháp quản lý thì chưa đủ. Yếu tố then chốt vẫn là thay đổi nhận thức và hành vi của người tiêu dùng. Người dân cần lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ưu tiên các cơ sở uy tín, không mua hàng trôi nổi, giá rẻ bất thường. Đồng thời, cần chủ động phản ánh tới cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu vi phạm. Doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh cũng cần nâng cao đạo đức nghề nghiệp, đặt lợi ích lâu dài lên trên lợi nhuận trước mắt. Một thị trường thực phẩm an toàn chỉ có thể hình thành khi người sản xuất, kinh doanh có trách nhiệm. Các tổ chức đoàn thể, chính quyền cơ sở cần đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân chấp hành quy định về an toàn thực phẩm; xây dựng các mô hình sản xuất, kinh doanh thực phẩm an toàn. Báo chí tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện, phản ánh, đồng thời lan tỏa những mô hình tốt, cách làm hiệu quả.

Thực phẩm bẩn không chỉ là vấn đề của riêng ngành chức năng hay một địa phương nào. Đó là vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, đến chất lượng cuộc sống và sự phát triển bền vững của xã hội. Những kết quả đạt được trong thời gian qua là rất đáng ghi nhận, song cuộc chiến với thực phẩm bẩn vẫn còn nhiều thách thức. Nếu không bịt kín những “kẽ hở” từ gốc, nếu mỗi cá nhân chưa thực sự thay đổi nhận thức, thì thực phẩm bẩn vẫn có thể quay trở lại dưới hình thức này hay hình thức khác. Nếu chế tài vẫn chưa đủ sức răn đe, nếu lợi nhuận từ thực phẩm bẩn vẫn lớn hơn cái giá phải trả, thì vi phạm sẽ còn tái diễn. Khi đó, cuộc chiến với thực phẩm bẩn sẽ không bao giờ có hồi kết.

Đấu tranh không khoan nhượng với thực phẩm bẩn vì thế không phải là nhiệm vụ nhất thời, mà là hành trình lâu dài, cần sự chung tay của toàn xã hội. Bởi hơn hết, đó không chỉ là câu chuyện của hôm nay, mà còn là sức khỏe của các thế hệ mai sau.

Hà Phương