Bài 2: Đổi mới thủ tục tố tụng bảo đảm phân hóa và khoan hồng trong xử lý tội phạm

Sau hơn 8 năm thi hành, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã bộc lộ một số hạn chế, nhất là về thủ tục tố tụng còn phức tạp, thủ tục rút gọn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả, quy định về chứng cứ điện tử và tố tụng trên môi trường số chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Trong khi đó, yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền, chuyển đổi số, đấu tranh phòng, chống tội phạm và hội nhập quốc tế đặt ra những yêu cầu mới.

Vì vậy, tinh thần xuyên suốt của dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026 vừa qua do VKSND tối cao chủ trì soạn thảo, đó là: tố tụng tinh gọn hơn, xử lý nhanh hơn, chính sách phân hóa hơn, kiểm soát quyền lực chặt chẽ hơn và phương thức tố tụng hiện đại hơn; đồng thời bảo đảm đầy đủ quyền con người, quyền công dân và tính khách quan, công bằng của tố tụng hình sự.

Dự thảo Bộ luật (tính đến thời điểm trình tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026 do Vụ Pháp chế, VKSND tối cao cung cấp cho PV Báo Bảo vệ pháp luật) gồm 514 điều, kết cấu thành 9 phần, 36 chương, bao quát toàn bộ các giai đoạn và lĩnh vực của tố tụng hình sự, tập trung vào 6 nhóm vấn đề lớn.

Trong chuyên đề này, Báo Bảo vệ pháp luật sẽ tập trung đi sâu phân tích, làm rõ 6 nhóm vấn đề lớn trong dự thảo Bộ luật để góp phần làm sáng tỏ thêm ý nghĩa, tầm quan trọng cũng như giá trị của việc sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự lần này.

 Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng VKSND tối cao tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội

Bài 2: Đổi mới thủ tục tố tụng bảo đảm phân hóa và khoan hồng trong xử lý tội phạm

Dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) do VKSND tối cao chủ trì soạn thảo vừa trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất (tháng 8/2026) đã thể hiện rõ tư duy đổi mới trong công tác xây dựng pháp luật theo hướng công bằng, công khai, minh bạch, hiệu quả, nhân văn. Trọng tâm của chính sách này được thể hiện trong dự án Bộ luật với 2 quan điểm xuyên suốt: tăng cường phân hóa thủ tục tố tụng và hiện thực hóa chính sách khoan hồng.

Cụ thể hóa nguyên tắc “có lợi” cho người bị buộc tội

Một vấn đề đáng quan tâm, đó là, trong hoạt động tố tụng hình sự, ranh giới giữa việc xử lý nghiêm minh tội phạm và bảo đảm quyền con người, quyền công dân của người bị buộc tội luôn là một thách thức lớn đối với các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Thực tiễn cho thấy có những vụ việc, vụ án gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình giải quyết do việc áp dụng pháp luật có lúc, có nơi còn có những cách hiểu chưa thống nhất.

Để góp phần giải quyết căn cơ thực trạng này, dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) do VKSND tối cao chủ trì soạn thảo đã bổ sung một nội dung quan trọng tại khoản 2 Điều 21 về “Trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự”.

Quy định nêu rõ: “Trường hợp sau khi khởi tố vụ án, đã áp dụng đầy đủ các biện pháp thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ và giải thích, áp dụng pháp luật theo quy định mà vẫn có nhiều cách hiểu, áp dụng hợp lý khác nhau về căn cứ áp dụng tình tiết định tội, định khung hình phạt, tăng nặng trách nhiệm hình sự, xác định hậu quả của tội phạm hoặc các vấn đề khác làm căn cứ quyết định trách nhiệm hình sự và trách nhiệm pháp lý khác, thì cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải lựa chọn áp dụng pháp luật và kết luận theo hướng có lợi hơn cho người bị buộc tội”.

Đại biểu quốc hội đánh giá cao những tư tưởng, chính sách mới trong dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)

 Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định phát biểu kết luận nội dung thảo luận của Quốc hội tại Hội trường Diên Hồng về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội

Phát biểu kết luận nội dung thảo luận của Quốc hội tại Hội trường Diên Hồng về dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) do VKSND tối cao chủ trì soạn thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho biết, với tinh thần làm việc khẩn trương, dân chủ và trách nhiệm cao, các ý kiến tại phiên thảo luận diễn ra sôi nổi, trách nhiệm, trí tuệ, thể hiện rõ quan điểm và cơ bản tán thành cao với nhiều nội dung trong dự thảo Bộ luật; đánh giá cao những tư tưởng, chính sách mới đáp ứng nhu cầu đổi mới và cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định yêu cầu Ban soạn thảo báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tiếp thu, chỉnh lý trước khi hoàn thiện dự thảo Bộ luật trình Quốc hội tiếp tục thảo luận và xem xét thông qua tại kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026, bảo đảm chất lượng tốt nhất và đúng tiến độ theo yêu cầu.

Mở rộng cơ hội áp dụng chính sách khoan hồng

Sự cần thiết phải phân hóa thủ tục tố tụng đã được Ban soạn thảo đề xuất luật hóa thành một nguyên tắc cơ bản tại Điều 22 của dự thảo Bộ luật: “Bảo đảm phân hóa thủ tục tố tụng hình sự để áp dụng chính sách khoan hồng”.

Theo khoản 1 Điều 22: Cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi, vai trò, nhân thân, thái độ khai báo, mức độ hợp tác, việc khắc phục hậu quả của người phạm tội và các căn cứ khác theo quy định của pháp luật để áp dụng thủ tục tố tụng phù hợp đối với từng trường hợp cụ thể theo quy định của Bộ luật này, bảo đảm giải quyết vụ việc, vụ án kịp thời, công bằng, đúng pháp luật.

Khoản 2 Điều 22 quy định: Trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng thì có thể áp dụng thủ tục rút gọn theo quy định của Bộ luật này.

Cụ thể hóa nguyên tắc này, dự thảo Bộ luật đã mở rộng phạm vi không khởi tố và đình chỉ tố tụng qua các giai đoạn.

 Đồng chí Nguyễn Huy Tiến, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng VKSND tối cao phát biểu thảo luận ở Tổ 13 (gồm Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị và tỉnh An Giang) tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Vũ Hiếu.

Theo VKSND tối cao, qua tổng kết thực tiễn giải quyết một số vụ việc, vụ án hình sự cho thấy, có trường hợp người thực hiện hành vi phạm tội đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng xét về động cơ, mục đích, hoàn cảnh phạm tội và mức độ nguy hiểm cho xã hội thì việc truy cứu trách nhiệm hình sự không còn cần thiết.

Tuy nhiên, do các trường hợp này không thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự nên các cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng vẫn phải thực hiện đầy đủ các giai đoạn tố tụng, sau đó phải miễn chấp hành hình phạt hoặc phải “vận dụng” các quy định pháp luật hiện hành để xử lý.

Theo VKSND tối cao, điều này dẫn đến việc chính sách nhân đạo, khoan hồng của Nhà nước không được áp dụng kịp thời; kéo dài thời gian giải quyết vụ án, làm phát sinh chi phí tố tụng không cần thiết và ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý vụ việc.

Khoản 9 Điều 164 dự thảo Bộ luật bổ sung căn cứ không khởi tố vụ án hình sự đối với trường hợp người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội thuộc diện được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định tại Điều 16 (tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội) và Điều 29 (miễn trách nhiệm hình sự) của Bộ luật Hình sự.

Song song với đó, cơ chế đình chỉ được xây dựng chặt chẽ. Theo đó, trong dự thảo Bộ luật, Điều 237 quy định về các trường hợp đình chỉ điều tra thuộc thẩm quyền của Cơ quan điều tra, Điều 255 quy định về các trường hợp đình chỉ vụ án thuộc thẩm quyền của Viện kiểm sát và Điều 289 quy định về các trường hợp đình chỉ vụ án thuộc thẩm quyền của Tòa án.

Những quy định chặt chẽ, đồng bộ này cho phép các cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng ngay khi phát hiện đối tượng thuộc diện được khoan hồng, tránh kéo dài thời gian và giảm tải cho hệ thống tư pháp.

Bên cạnh đó, phân hóa tố tụng còn gắn liền với việc xây dựng “Thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng” (Điều 444 (Phạm vi áp dụng và các thủ tục rút gọn) và Mục 3 (Thủ tục rút gọn đối với trường hợp bị can, bị cáo tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt để được hưởng khoan hồng) Chương XXXI (Thủ tục rút gọn), quy định từ Điều 457 đến Điều 466)…

Thiết kế chính sách này trong dự thảo Bộ luật sẽ mang lại nhiều lợi ích: bị cáo được hưởng khoan hồng, bị hại nhanh chóng nhận được bồi thường, còn Nhà nước tiết kiệm được nguồn lực tư pháp.

Bước đột phá quan trọng mang tính nhân văn sâu sắc

Có thể nói, một trong những bước đột phá quan trọng và mang tính nhân văn sâu sắc trong dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) lần này là việc thiết lập chế định “Thủ tục trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự” được quy định chi tiết tại Chương IX (từ Điều 146 đến Điều 149). Tư duy xây dựng pháp luật này tập trung vào việc bồi thường, khắc phục hậu quả thực tế, thu hồi tài sản bị thất thoát, chiếm đoạt và khôi phục trật tự xã hội.

 Các đại biểu tham dự Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội

Để tránh việc có thể lợi dụng kẽ hở pháp luật và vẫn bảo đảm tính nhân văn, Điều 146 dự thảo Bộ luật đã quy định các điều kiện áp dụng chặt chẽ. Theo đó, cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng xem xét, quyết định tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự nếu người bị tố giác, kiến nghị khởi tố, người bị buộc tội thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều 27a của Bộ luật Hình sự.

Việc tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ được thực hiện khi có đủ các điều kiện sau:

Người được xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự có đơn đề nghị;

Người được xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tự nguyện thừa nhận trách nhiệm đối với hành vi, hậu quả xảy ra; cam kết hợp tác với cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng;

Có phương án khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc biện pháp khắc phục khác kèm theo các tài liệu chứng minh khả năng thực hiện được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng chấp thuận;

Có cam kết bảo đảm thực hiện của tổ chức, cá nhân có liên quan, nếu có.

Bên cạnh đó, cơ chế xử lý trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự (Điều 147) được Cơ quan chủ trì soạn thảo Bộ luật thiết kế khoa học và linh hoạt.

Cụ thể, khoản 1 Điều 147 quy định: “Khi tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng tạm đình chỉ giải quyết nguồn tin tội phạm, tạm đình chỉ điều tra vụ án, tạm đình chỉ điều tra đối với bị can, tạm đình chỉ vụ án hoặc  tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo theo quy định của Bộ luật này”.

Khoản 2 Điều 147 quy định: “Trong thời hạn tạm đình chỉ quy định tại Điều 149 của Bộ luật này, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng theo dõi, đôn đốc, đánh giá việc thực hiện cam kết và xử lý như sau:

a) Trường hợp người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị buộc tội đã thực hiện đầy đủ phương án khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và các nghĩa vụ khác theo cam kết và đáp ứng điều kiện miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự thì ra quyết định không khởi tố vụ án, quyết định đình chỉ điều tra hoặc quyết định đình chỉ vụ án theo quy định của Bộ luật này;

b) Trường hợp hết thời hạn tạm đình chỉ mà người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị buộc tội thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết hoặc không đáp ứng điều kiện miễn trách nhiệm hình sự thì quyết định phục hồi và tiếp tục giải quyết vụ việc, vụ án theo thủ tục chung.

Mức độ khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại, thái độ hợp tác và hiệu quả kinh tế - xã hội mang lại được ghi nhận trong hồ sơ vụ việc, vụ án để xem xét áp dụng chính sách khoan hồng theo quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật này;

c) Trường hợp người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị buộc tội vi phạm cam kết, bỏ trốn, tiếp tục phạm tội hoặc có hành vi khác gây khó khăn, cản trở việc giải quyết vụ việc, vụ án thì quyết định phục hồi và tiếp tục giải quyết vụ việc, vụ án theo thủ tục chung”.

 Các đại biểu tham dự Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, tháng 8/2026. Ảnh: Media Quốc hội

Để bảo đảm tính minh bạch, tại Điều 148 dự thảo Bộ luật quy định cụ thể về thẩm quyền, thủ tục quyết định việc tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự cũng như cơ chế kiểm soát chặt chẽ trong các giai đoạn tố tụng: giai đoạn khởi tố, điều tra; giai đoạn truy tố và giai đoạn xét xử.

Ở giai đoạn khởi tố, điều tra, Cơ quan điều tra có văn bản đề nghị kèm hồ sơ, tài liệu gửi Viện kiểm sát có thẩm quyền xem xét, nếu Viện kiểm sát đồng ý bằng văn bản thì Cơ quan điều tra ra quyết định tạm đình chỉ (khoản 1).

Ở giai đoạn truy tố và xét xử, Viện kiểm sát và Tòa án sẽ quyết định sau khi xem xét kỹ hồ sơ và phương án bồi thường (khoản 2 và khoản 3).

Dự thảo Bộ luật cũng sửa đổi tại các điều luật cụ thể để bổ sung các trường hợp tạm đình chỉ điều tra (khoản 1 Điều 236), tạm đình chỉ vụ án (khoản 1 Điều 254, khoản 1 Điều 288, khoản 3 Điều 304), hoãn phiên toà (khoản 1 Điều 304) khi bị can, bị cáo có đủ căn cứ được tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.

Thời hạn tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn được quy định chặt chẽ tại Điều 149, được áp dụng một lần đối với một vụ việc, vụ án và không quá 02 năm kể từ ngày ra quyết định tạm đình chỉ.

Trong trường hợp đặc biệt do tính chất phức tạp của việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc thực hiện nghĩa vụ khác cần thêm thời gian và người được tạm đình chỉ đã tích cực thực hiện cam kết, cơ quan tố tụng có thể gia hạn một lần không quá 01 năm (quyết định gia hạn của Cơ quan điều tra phải được Viện kiểm sát đồng ý bằng văn bản).

Trong thời hạn tạm đình chỉ, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có trách nhiệm theo dõi, đôn đốc, đánh giá việc thực hiện phương án khắc phục hậu quả, cam kết của người được tạm hoãn để xử lý theo quy định tại Điều 147 của Bộ luật này.

Đáng chú ý, dự thảo Bộ luật quy định, thời gian tạm đình chỉ trong trường hợp tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự không tính vào thời hạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, thời hạn điều tra, truy tố, xét xử theo quy định của Bộ luật này (thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự được tính theo quy định của Bộ luật Hình sự). Quy định này góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho các bên có liên quan.

Chính sách tăng cường phân hóa thủ tục tố tụng và hoàn thiện các cơ chế khoan hồng trong dự án Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) đã thể hiện rõ tư duy đổi mới trong công tác xây dựng pháp luật. Được biết, từ nay đến khi trình Quốc hội khóa XVI xem xét thông qua vào Kỳ họp thứ 2 (tháng 10/2026), VKSND tối cao – Cơ quan chủ trì soạn thảo Bộ luật sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các cơ quan có liên quan tiến hành nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý để hoàn thiện dự án Bộ luật một cách tốt nhất.