Bài 2: Giữ hồn quê trong danh xưng mới

Không chỉ là tên gọi

Từ khi sinh và lớn lên ở đồng đất này, rồi mấy chục năm ông Hoàng Văn Tước, nguyên trưởng thôn Đồng Mo, xã Hòa Phú cũ nay sáp nhập thành xã Yên Nguyên trăn trở, tiếc nuối về cái tên xưa Đồng Mo gắn bó bao đời với dân làng, dòng họ nơi đây. Trong đợt tái cấu trúc đơn vị hành chính thôn bản đầu tiên, thôn Đồng Mo được dồn ghép sáp nhập vào thôn Làng Chang, lấy tên mới là thôn Làng Chang.

Mới đầu đưa ra cuộc họp thôn ai cũng thấy hụt hẫng, vì đây coi như cuộc chia ly với “chỗ dựa tinh thần”. Theo ông Tước, từ nay việc báo cáo với tổ tiên theo đường âm của người Tày địa phương phải bước sang một danh xưng mới, mà danh xưng này trước kia của làng khác.

Các thôn của xã Yên Nguyên sống quần cư theo vùng địa lý và văn hóa.

Ở Việt Nam văn hóa làng xã chính là cây đa, bến nước, sân đình. Mỗi làng có một khu vực và hương ước riêng, gắn với cộng đồng dân cư lâu đời như câu nói “sách có lề, quê có thói”. Ai cũng sống về niềm tự hào và danh dự của làng. Nếu vi phạm hương ước của làng họ đều nhận được sự lên án nghiêm khắc từ cộng đồng. Trong mỗi người, tên làng chính là quê hương, khi mất tên làng do sáp nhập, ai cũng cảm thấy hụt hẫng ngay trên chính mảnh đất của mình.

Có thể nói, những tên gọi ấy không chỉ đơn thuần là “ký hiệu” trên bản đồ mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân. Ở đó họ có Thành Hoàng làng, dòng họ, tổ tiên, làm xóm, nơi chôn rau cắt rốn, ký ức sinh thời. Làng còn được nhắc đến trong những câu ca dao, tục ngữ, trong những lời ru ngọt ngào của bà, của mẹ, thấm sâu vào tâm hồn mỗi người từ khi còn thơ bé. Tên đất, tên làng đã trở thành một phần ký ức, một niềm tự hào, một sợi dây tình cảm thiêng liêng gắn bó mỗi người con với quê hương.

Việc đặt tên đất, tên làng, tên thôn, tổ dân phố để thỏa mãn các yêu cầu không phải là dễ, đòi hỏi các cấp, ngành có liên quan lắng nghe ý kiến nhân dân, tham mưu các ý kiến của các chuyên gia. Ông Giàng Chứ Sử, dân tộc Mông xã Đồng Văn chia sẻ, nếu là ở các phường ở thành phố thì có thể dùng tổ 1, tổ 2, tổ 3 cho ngắn gọn, dễ tìm; thì ở nông thôn không nên lựa chọn phương án thôn 1, thôn 2, thôn 3 vì mất hết bản sắc, làng nọ không thấy khác biệt nhiều với làng kia, nhất là các làng có dân tộc thiểu số khác nhau.

Nêu quan điểm về vấn đề này, Nhà nghiên cứu văn hóa Tống Đại Hồng cho biết, việc lựa chọn tên gọi thôn, tổ dân phố sao cho vừa đảm bảo tính khoa học, vừa giữ gìn được bản sắc, lại có khả năng tạo sự đồng thuận rộng rãi trong nhân dân là một bài toán cần được giải với tất cả sự trân trọng, tinh tế và tầm nhìn.

Người Dao đỏ thôn Phú Lâm, xã Yên Lập hoài niệm về tên thôn cũ Khau Hán.

Hiện nay tỉnh Tuyên Quang đang xây dựng hình ảnh, thu hút đầu tư, quảng bá, phát triển du lịch, thì một cái tên hay, gợi cảm và giàu bản sắc chính là một lợi thế không thể xem nhẹ. Ông nhấn mạnh, chọn đặt tên mới phải trên tinh thần định hướng của Đảng, phải được địa phương nghiên cứu kỹ lưỡng, thấu đáo, cân nhắc thận trọng các yếu tố truyền thống, lịch sử, văn hóa, tránh những cái tên ghép chữ một cách máy móc, vô hồn, xa lạ.

Theo ông, cần loại bỏ những cái tên mới thiếu đi điển tích, thiếu đi sự mềm mại của ngôn ngữ dân gian, khiến người dân cảm thấy không thuộc về nó. Một cái tên không có “linh hồn” thì khó có thể tạo ra sự gắn kết cộng đồng, tín ngưỡng, tâm linh.

Để hồn làng không mất đi

Tới thời điểm này, Tuyên Quang cũng trải qua nhiều giai đoạn dồn ghép sáp nhập thôn. Năm 2019 tỉnh Tuyên Quang cũ đã sáp nhập 689 thôn, tổ dân phố để thành lập 322 thôn, tổ dân phố mới. Đơn cử thôn Khau Hán của xã Bình Phú cũ được sáp nhập vào thôn Lung Lừa, lấy tên mới là thôn Phú Lâm, nay thuộc xã Yên Lập. Ông Đặng Chu, dân tộc Dao đỏ, thôn Khau Hán cũ tỏ ra lo lắng về việc giữ gìn bản sắc văn hóa, phong tục của người Dao đỏ khi sáp nhập thôn.

Trong quá trình thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính đợt này, việc lựa chọn tên gọi mới cho các thôn, tổ dân phố sau sáp nhập đã trở thành một vấn đề được các gia đình đặc biệt quan tâm. Bên cạnh những thuận lợi về mặt quản lý hành chính, không ít người dân đã bày tỏ những băn khoăn, trăn trở về việc “xóa tên” những địa danh đã gắn bó sâu sắc với cuộc sống của họ.

Ông Nguyễn Phi Khanh, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian của tỉnh chia sẻ, sáp nhập là xu thế phát triển, nhưng văn hóa cần sự kế thừa. Theo ông cần sự tinh tế trong việc đặt tên, tôn trọng ý kiến cộng đồng và bảo tồn những giá trị phi vật thể để “hồn làng” không mất đi sau những lần thay tên gọi. Một cái tên có thể thay đổi trên bản đồ, nhưng không được phép để nó mất đi trong nhịp đập trái tim của người dân.

(còn nữa)
Bài, ảnh: Quang Hòa, Đoàn Thư, Mộc Lan

►Bài 1: Tên làng kể chuyện ngàn đời