Bài 2: Tiền mặt có quay trở lại?

Một bộ phận hộ kinh doanh vẫn yêu cầu thanh toán bằng tiền mặt

Chị Thoa - chủ hộ kinh doanh gia cầm tại chợ Tựu Liệt, xã Đại Thanh, Hà Nội cho biết, khách thanh toán bằng chuyển khoản chiếm tới 80 - 90% khi mua hàng. Thanh toán qua chuyển khoản hiện nay rất nhanh và tiện lợi, nên nhiều người thực hiện thay cho phải sử dụng tiền mặt như trước đây.

Quan sát và trao đổi thêm với chủ quán phở bò Hoàng - số 59 Quán Thánh, phường Ba Đình, Hà Nội cho thấy, đa phần khách ăn phở xong là rút điện thoại ra quét mã để thanh toán. “Tất nhiên vẫn có người vẫn thanh toán bằng tiền mặt, quán không yêu cầu khách phải thanh toán bằng tiền mặt, mà thanh toán bằng phương thức nào là quyền của khách” - chủ quán phở Hoàng cho biết.

Theo thống kê từ Ngân hàng Nhà nước giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 40% trong những tháng đầu năm. Ảnh: Đức Thanh

Ghi nhận thêm tại một tạp hóa có địa điểm ngã tư phố Tuệ Tĩnh - Nguyễn Bỉnh Khiêm, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội cho thấy, chủ tạp hóa này cũng không yêu cầu khách phải thanh toán bằng tiền mặt. Khi thanh toán tiền mua hàng, ở đây chủ tạp hóa thường đưa ra mã QR để khách quét trả tiền, sau đó chủ tạp hóa chụp lại màn hình đã chuyển tiền của khách.

Tuy nhiên, cũng vẫn còn một bộ phận hộ kinh doanh tại các khu chợ, khách thanh toán bằng mặt. Điều này cho thấy, vẫn còn một bộ phận hộ kinh doanh chưa hiểu được lợi ích của việc thanh toán không dùng tiền mặt mà Chính phủ đã đề ra.

Thông tin liên quan đến vấn đề một bộ phận doanh nghiệp, hộ kinh doanh yêu cầu khách thanh toán bằng tiền mặt thay cho chuyển khoản qua ngân hàng, đại diện Cục Thuế cho biết, thời gian qua hoạt động thanh toán bằng tiền mặt có dấu hiệu gia tăng. Điều này ảnh hưởng không tốt đến nền kinh tế, gây lãng phí nguồn lực.

Theo nhận định của cơ quan thuế, với việc một số hộ kinh doanh khi bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ đã yêu cầu người mua thanh toán bằng tiền mặt, không chấp nhận thanh toán chuyển khoản hoặc các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt có thể là có dấu hiệu nhằm che giấu doanh thu, không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ lập hóa đơn và kê khai thuế đầy đủ theo quy định của pháp luật.

Đại diện Cục Thuế cũng đưa ra khẳng định, pháp luật không cấm hộ, cá nhân kinh doanh nhận tiền mặt. Tuy nhiên, trong thực tiễn quản lý hiện nay, việc một số hộ kinh doanh, chủ động yêu cầu người mua chỉ thanh toán bằng tiền mặt, đồng thời không xuất hóa đơn, không còn là hành vi “trung tính”, mà đã trở thành dấu hiệu rủi ro cao.

"Việc nghiên cứu quản lý thuế bằng cơ sở dữ liệu là một nội dung quan trọng trong tiến trình đổi mới phương thức quản lý thuế, đáp ứng yêu cầu hiện đại hóa ngành Thuế và phù hợp với sự vận động nhanh của nền kinh tế số".

- Phó Cục trưởng Cục Thuế Đặng Ngọc Minh.

Để tiếp tục phát triển thanh toán không dùng tiền mặt theo đúng các mục tiêu, giải pháp đã đề ra của Chính phủ, hiện nay các bộ, ngành, UBND các tỉnh, thành phố và đặc biệt là Ngân hàng Nhà nước theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền được giao đã và đang khẩn trương thực hiện các giải pháp thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt; tăng cường công tác chỉ đạo, hướng dẫn, tuyên truyền để tiếp tục đảm bảo đáp ứng nhu cầu thanh toán của người dân, doanh nghiệp, tiết kiệm nguồn lực.

Đại diện Cục Thuế cho rằng, việc thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt và sử dụng hóa đơn điện tử không chỉ giúp minh bạch hoạt động kinh doanh, mà còn tạo thuận lợi cho công tác quản lý, đối chiếu dữ liệu và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người mua hàng.

Cơ quan thuế đã tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ hộ, cá nhân kinh doanh thực hiện đúng quy định pháp luật về thuế và hóa đơn điện tử; đồng thời đề nghị người tiêu dùng, tổ chức và cá nhân khi mua hàng hóa, dịch vụ chủ động lựa chọn các phương thức thanh toán minh bạch, đồng thời yêu cầu người bán lập và giao hóa đơn theo quy định. Trường hợp phát hiện dấu hiệu né tránh việc ghi nhận doanh thu hoặc không lập hóa đơn, người dân có thể phản ánh tới cơ quan chức năng để được xem xét, xử lý.

Để đáp ứng yêu cầu quản lý thuế trong bối cảnh kinh tế số, thương mại điện tử và thanh toán không dùng tiền mặt phát triển mạnh, ngành Thuế đang nghiên cứu chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý thuế bằng cơ sở dữ liệu.

Chỉ là phản ứng cục bộ

Cùng trao đổi về vấn đề “Tiền mặt có quay trở lại”, ông Lê Văn Hải - Phó trưởng Ban Pháp chế (Cục Thuế) cho rằng, nếu chỉ nhìn bề mặt hiện tượng, câu trả lời có thể là “có”. Nhưng nếu nhìn sâu vào dữ liệu và cấu trúc của dòng tiền trong nền kinh tế, câu trả lời lại hoàn toàn khác.

Tại họp báo quý I/2026 vừa qua, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết, những tháng đầu năm, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 40,74% về số lượng và 13,41% về giá trị; qua kênh internet tăng 73,09% về số lượng và 28,11% về giá trị; qua kênh điện thoại di động tăng 34,37% về số lượng và 10,51% về giá trị; giao dịch qua QR Code tăng 20,22% về số lượng và 12,59% về giá trị. So với cùng kỳ năm 2025, giao dịch qua ATM giảm 6,40% về số lượng và tăng 3,03% về giá trị cho thấy nhu cầu thanh toán, rút tiền mặt của người dân qua ATM tiếp tục xu hướng giảm và được thay thế bởi các phương thức, thói quen thanh toán không dùng tiền mặt. Kết quả trên cho thấy, xu hướng số hóa dòng tiền là khó có thể đảo ngược.

“Trước thông tin hết sức tích cực từ phía ngân hàng, nhưng vì sao vẫn xuất hiện cảm nhận “tiền mặt quay trở lại?” - ông Hải đặt vấn đề. Theo ông Hải, câu trả lời nằm ở việc phân tích dòng tiền theo từng tầng rủi ro.

Ở tầng cao nhất là các hoạt động kinh tế chưa chính thức. Đây là khu vực mà việc sử dụng tiền mặt vẫn còn phổ biến do đặc thù giao dịch và mức độ ghi nhận thông tin còn hạn chế.

Ở tầng tiếp theo là các cơ sở kinh doanh có phát sinh doanh thu nhưng việc ghi nhận, kê khai chưa thật sự đầy đủ hoặc còn sai lệch so với thực tế. Trong thời gian qua, việc tăng cường ứng dụng dữ liệu trong quản lý đã hỗ trợ cơ quan chức năng có thêm cơ sở để đối chiếu, từ đó từng bước hỗ trợ người nộp thuế nâng cao tính chính xác và đầy đủ của thông tin kê khai.

Ở tầng thứ ba là khu vực đang trong quá trình chuyển đổi phương thức quản lý và tuân thủ. Đây là tầng chịu tác động rõ từ các quy định mới, trong đó có Nghị định 68/2026/NĐ-CP. Tuy nhiên, cần khẳng định rằng các chính sách này chủ yếu hướng tới chuẩn hóa thông tin, tạo thuận lợi cho việc thực hiện nghĩa vụ thuế, chứ không làm phát sinh thêm nghĩa vụ ngoài quy định. Bên cạnh đó, yếu tố tâm lý cũng có tác động nhất định. Khi môi trường quản lý ngày càng minh bạch, một bộ phận người kinh doanh có thể thận trọng hơn trong lựa chọn phương thức thanh toán, dù không nhất thiết xuất phát từ hành vi vi phạm.

Cuối cùng, đối với các giao dịch tiêu dùng thông thường, tiền mặt vẫn tiếp tục được sử dụng do yếu tố tiện lợi, thói quen và mức độ sẵn sàng về hạ tầng thanh toán ở từng khu vực./.

Đón đọc Bài 3:Thanh toán tiền mặt có thực sự quay trở lại, gây áp lực lên điều hành chính sách tiền tệ?