Bài 3: Từ hiệu quả năng lượng đến sức cạnh tranh doanh nghiệp

Từ kWh tiết kiệm đến giá thành

Với doanh nghiệp sản xuất, một kWh điện tiết kiệm được trước hết làm giảm chi phí điện, nhưng giá trị thực sự của nó nằm sâu hơn, ở chi phí để tạo ra từng đơn vị sản phẩm.

Doanh nghiệp có thể nhìn thấy hiệu quả từ việc cải thiện thiết bị, tối ưu dây chuyền, giảm tổn thất, thu hồi nhiệt, điều chỉnh phụ tải hay cải thiện phương thức vận hành. Tuy nhiên, thước đo quan trọng không chỉ là tổng lượng điện hoặc nhiên liệu giảm được, mà là cần bao nhiêu năng lượng để tạo ra một đơn vị sản phẩm.

Chuyên gia kinh tế, PGS. TS Ngô Trí Long.

Trao đổi với PetroTimes về vấn đề này, chuyên gia kinh tế, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, nhìn hiệu quả năng lượng qua mức tiêu hao trên mỗi đơn vị sản phẩm sẽ cho thấy rõ hơn tác động của tiết kiệm năng lượng tới chi phí và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi cùng sản xuất một loại sản phẩm với chất lượng tương đương, doanh nghiệp có mức tiêu hao năng lượng thấp hơn sẽ có lợi thế về chi phí. Điều này càng rõ khi được duy trì ổn định trong suốt quá trình sản xuất.

Một nhà máy tăng sản lượng nhưng tổng điện năng tiêu thụ vẫn tăng chưa chắc sử dụng năng lượng kém hiệu quả, nếu mức tiêu hao trên mỗi đơn vị sản phẩm giảm. Ngược lại, tổng tiêu thụ giảm cũng chưa đủ để khẳng định hiệu quả nếu sản lượng giảm tương ứng.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng là năng lượng được sử dụng hiệu quả đến đâu để tạo ra giá trị, chứ không đơn thuần là doanh nghiệp đã giảm được bao nhiêu kWh.

Giá điện, giá nhiên liệu chịu tác động của nhiều yếu tố mà doanh nghiệp khó kiểm soát hoàn toàn. Trong khi đó, giảm mức năng lượng cần thiết để tạo ra một đơn vị sản phẩm lại nằm trong khả năng chủ động của doanh nghiệp thông qua công nghệ, thiết bị, quy trình và phương thức vận hành.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, tiết kiệm năng lượng cần được nhìn như một chiến lược cạnh tranh dài hạn, thay vì chỉ là giải pháp giảm chi phí trước mắt. Nói cách khác, đây là một trong những dư địa mà doanh nghiệp có thể chủ động khai thác để tạo lợi thế cạnh tranh.

Ý nghĩa của hiệu quả năng lượng vì vậy không chỉ thể hiện khi giá điện hoặc nhiên liệu ổn định, mà còn rõ hơn khi thị trường biến động. Với cùng một mức tăng giá năng lượng, doanh nghiệp có mức tiêu hao cao sẽ phải gánh phần chi phí tăng thêm lớn hơn trên mỗi đơn vị sản phẩm. Ngược lại, doanh nghiệp đã kiểm soát tốt mức tiêu hao sẽ ít chịu tác động hơn.

Hiệu quả năng lượng vì thế không chỉ tạo lợi ích trong điều kiện thuận lợi, mà còn giúp doanh nghiệp giảm mức độ tổn thương khi chi phí đầu vào tăng.

Giảm chi phí năng lượng không đồng nghĩa doanh nghiệp nhất thiết phải giảm giá bán. Phần chi phí được kiểm soát tốt hơn có thể được sử dụng theo nhiều cách: cải thiện biên lợi nhuận, tạo dư địa điều chỉnh giá, đầu tư công nghệ hoặc nâng cao chất lượng sản phẩm.

Trong thị trường cạnh tranh về giá, doanh nghiệp có chi phí thấp hơn có nhiều lựa chọn hơn. Khi nhu cầu tăng, doanh nghiệp có thể tận dụng lợi thế chi phí để mở rộng sản lượng. Khi thị trường khó khăn, doanh nghiệp có khả năng giữ giá bán mà không phải hy sinh quá nhiều biên lợi nhuận.

Chi phí thấp không chỉ tạo ra một mức giá thấp hơn; nó tạo ra không gian để doanh nghiệp lựa chọn cách cạnh tranh.

Đó có thể là cạnh tranh bằng giá, nhưng cũng có thể là dành nguồn lực cho công nghệ, chất lượng, nghiên cứu phát triển hoặc mở rộng thị trường.

Một kWh tiết kiệm được vì thế có thể được xem như một nguồn lực được giải phóng khỏi chi phí sản xuất để tái phân bổ vào những hoạt động tạo giá trị cao hơn.

Hiệu quả năng lượng tạo sức chống chịu cho doanh nghiệp

Nếu thay thế một thiết bị bằng loại có hiệu suất cao hơn, doanh nghiệp có thể giảm mức tiêu hao năng lượng. Nhưng giá trị lớn hơn xuất hiện khi hiệu quả năng lượng được gắn với việc cải thiện cả quy trình sản xuất.

Khi các khâu trong quá trình sản xuất được tổ chức và vận hành hiệu quả hơn, doanh nghiệp không chỉ sử dụng ít năng lượng hơn mà còn có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn. (Ảnh minh họa: Internet)

Khi các khâu trong quá trình sản xuất được tổ chức và vận hành hiệu quả hơn, doanh nghiệp không chỉ sử dụng ít năng lượng hơn mà còn có thể tạo ra nhiều sản phẩm hơn, ổn định chất lượng hơn hoặc giảm lượng nguyên liệu và thời gian cần thiết cho một đơn vị sản phẩm.

Đây là bước chuyển từ tiết kiệm năng lượng sang nâng cao hiệu quả sản xuất.

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, hiệu quả năng lượng cần được đặt trong mối quan hệ với năng suất. Khi mức tiêu hao năng lượng giảm đồng thời với việc duy trì hoặc nâng cao sản lượng, chất lượng sản phẩm, hiệu quả kinh tế của doanh nghiệp sẽ được cải thiện rõ hơn.

Bởi vậy, hiệu quả năng lượng cần được phản ánh trong những chỉ tiêu mà doanh nghiệp thực sự quan tâm: chi phí trên một đơn vị sản phẩm, năng suất, lợi nhuận và khả năng cạnh tranh.

Giá năng lượng tăng không phải lúc nào cũng có thể chuyển hết vào giá bán. Trong những thị trường cạnh tranh gay gắt, doanh nghiệp có thể phải chấp nhận giảm biên lợi nhuận hoặc tìm cách cắt giảm những chi phí khác để giữ khách hàng.

Trong hoàn cảnh đó, hiệu quả năng lượng trở thành một lớp đệm của giá thành.

Doanh nghiệp càng sử dụng năng lượng hiệu quả, phần chi phí năng lượng trong mỗi đơn vị sản phẩm càng thấp và mức độ nhạy cảm của giá thành trước biến động giá năng lượng càng giảm.

Đầu tư cho hiệu quả năng lượng vì vậy cũng là đầu tư cho sức chống chịu của doanh nghiệp.

Nếu trước đây hiệu quả năng lượng chủ yếu được nhìn từ bên trong nhà máy, yêu cầu của thị trường đang khiến vấn đề này trở thành một phần của năng lực cạnh tranh bên ngoài doanh nghiệp.

Đối với những doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng và xuất khẩu, yêu cầu về sản phẩm ngày càng không chỉ dừng ở giá và chất lượng. Khách hàng, đối tác và thị trường ngày càng quan tâm đến cách sản phẩm được tạo ra, mức sử dụng năng lượng và lượng phát thải trong quá trình sản xuất. Điều này làm thay đổi giá trị của hiệu quả năng lượng.

Một đơn vị năng lượng được sử dụng hiệu quả hơn có thể đồng thời tạo ra hai giá trị: giảm chi phí sản xuất và góp phần giảm phát thải.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, hiệu quả năng lượng ngày càng gắn với yêu cầu phát triển bền vững và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Trong bối cảnh thị trường quan tâm nhiều hơn đến phát thải, dấu chân carbon và chuỗi cung ứng xanh, việc sử dụng năng lượng hiệu quả cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp đáp ứng tốt hơn các yêu cầu mới.

Như vậy, lợi thế từ hiệu quả năng lượng không chỉ nằm ở giá thành hợp lý hơn, mà còn ở khả năng thích ứng với những tiêu chuẩn mới của thị trường.

Biến hiệu quả năng lượng thành năng lực cạnh tranh

Một vài giải pháp tiết kiệm năng lượng có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí, nhưng chưa đủ để tạo nên một lợi thế cạnh tranh bền vững. Một thiết bị hiệu suất cao, hệ thống thu hồi nhiệt hay giải pháp tối ưu phụ tải đều có thể tạo ra hiệu quả. Nhưng nếu không được đo lường, theo dõi và duy trì, những lợi ích này khó trở thành một năng lực bền vững.

Vì vậy, vấn đề không chỉ là doanh nghiệp tiết kiệm được bao nhiêu, mà là có duy trì được mức tiêu hao năng lượng hợp lý và liên tục cải thiện hiệu quả hay không.

Mức tiêu hao năng lượng trên một đơn vị sản phẩm cần được theo dõi như một chỉ tiêu của hoạt động sản xuất. Doanh nghiệp cần biết mức tiêu hao hiện tại, nguyên nhân biến động, khoảng cách so với mức tối ưu và khả năng tiếp tục cải thiện.

Khi đó, dữ liệu năng lượng không còn chỉ phục vụ báo cáo kỹ thuật mà trở thành dữ liệu quản trị, giúp doanh nghiệp xác định dây chuyền nào cần tối ưu, thiết bị nào cần thay thế và khoản đầu tư nào có khả năng tạo hiệu quả cao hơn.

Mức tiêu hao năng lượng trên một đơn vị sản phẩm cần được theo dõi như một chỉ tiêu của hoạt động sản xuất. (Ảnh minh họa: Internet)

Một khoản chi phí được giảm một lần chỉ tạo ra lợi ích ngắn hạn. Nhưng nếu doanh nghiệp xây dựng được năng lực sử dụng năng lượng hiệu quả và duy trì năng lực đó trong quá trình sản xuất, lợi ích sẽ được tích lũy và trở thành một yếu tố của sức cạnh tranh dài hạn.

Nhìn toàn bộ chuỗi giá trị, câu chuyện hiệu quả năng lượng không bắt đầu từ chiếc công tơ điện và cũng không kết thúc ở chi phí năng lượng.

Nó bắt đầu từ một câu hỏi rất cụ thể: Để tạo ra một đơn vị sản phẩm, doanh nghiệp cần bao nhiêu năng lượng?

Từ câu hỏi đó mở ra những bài toán về công nghệ, đầu tư, vận hành và quản trị. Khi mức tiêu hao giảm, chi phí trên mỗi đơn vị sản phẩm có cơ hội giảm. Khi chi phí được kiểm soát, doanh nghiệp có thêm dư địa về giá và lợi nhuận. Khi hiệu quả được duy trì, khả năng chống chịu trước biến động giá năng lượng được cải thiện. Và khi hiệu quả năng lượng đồng thời góp phần giảm phát thải, doanh nghiệp có thêm điều kiện đáp ứng những yêu cầu mới của thị trường.

Từ một kWh tiết kiệm được đến một sản phẩm có sức cạnh tranh hơn không phải là một bước nhảy, mà là cả một chuỗi chuyển hóa giá trị.

Khi hiệu quả năng lượng được đo lường bằng mức tiêu hao, phản ánh vào giá thành, gắn với năng suất và duy trì bằng hệ thống quản trị, nó có thể trở thành một năng lực sản xuất thực sự.

Ở góc nhìn này, tiết kiệm năng lượng không còn chỉ là việc tìm cách sử dụng ít điện, ít nhiên liệu hơn. Đó là cách doanh nghiệp chủ động kiểm soát một bộ phận chi phí, nâng cao hiệu quả sản xuất và tạo thêm dư địa để ứng phó với những biến động ngày càng khó lường của thị trường.

Khi doanh nghiệp tạo ra cùng một sản phẩm với ít năng lượng hơn, chi phí hợp lý hơn, năng suất cao hơn và khả năng thích ứng tốt hơn, lợi thế không còn chỉ nằm ở khoản chi phí năng lượng được cắt giảm. Nó nằm ngay trong giá thành, năng lực sản xuất và vị thế của sản phẩm trên thị trường. Đó là lúc hiệu quả năng lượng thực sự chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh.