Bài cuối, Chiến lược nâng tầm chè Shan tuyết

Sau những cảnh báo âm thầm, Tuyên Quang đã có một chiến lược bài bản để chè Shan tuyết không chỉ dừng lại ở một sản phẩm nông nghiệp đơn thuần mà còn được định vị trở thành "Cây kinh tế - Cây văn hóa - Cây du lịch" của tỉnh. Để báu vật của đại ngàn thực sự vươn tầm, Tuyên Quang đặt mục tiêu: Thay vì bán một túi trà, tỉnh bán một câu chuyện di sản, một tấm vé trở về với thiên nhiên thuần khiết.

Nhìn ra thế giới, việc nâng tầm giá trị trà từ một thức uống giải khát thành một biểu tượng quốc gia đã trở thành nghệ thuật ở tầng bậc thượng tầng. Nhật Bản không chỉ bán trà xanh, họ bán "Trà đạo" – một triết lý sống tối giản và tinh tế. Sri Lanka biến "Ceylon Tea" thành bảo chứng vàng cho chất lượng nông sản quốc gia trên mọi kệ siêu thị cao cấp toàn cầu.

Người láng giềng Trung Quốc đưa trà Phổ Nhĩ trở thành món đồ cổ quý giá, càng để lâu càng đắt đỏ, hay Đài Loan đã sáng tạo ra trà sữa – một bước đi đột phá đưa văn hóa trà thâm nhập vào mạch sống của giới trẻ toàn cầu.

Khách du lịch thưởng thức chè Shan tuyết giữa không gian của núi rừng hùng vĩ.

Nhìn lại Tuyên Quang, vùng đất được thiên nhiên ưu ái ban tặng những “mỏ vàng xanh" chè Shan tuyết cổ thụ tại Hồ Thầu, Thông Nguyên, Hồng Thái, Bình An... Những gốc chè hàng trăm năm tuổi, thân nhuốm màu phong rêu, rễ cắm sâu vào lòng đất mẹ đại ngàn, chắt chiu tinh túy của sương mù, gió núi để tạo nên những búp trà phủ lớp lông tơ trắng muốt như tuyết. Tuy nhiên, đã có giai đoạn dài "báu vật đại ngàn" ngủ quên dưới tán rừng. Hương trà dù quý nhưng giá trị kinh tế vẫn chưa tương xứng với tầm vóc di sản.

Đứng trước thực trạng đó, lãnh đạo tỉnh Tuyên Quang đã xác định: Để hương trà bay xa, không thể chỉ dựa vào ưu đãi của tự nhiên mà cần một "cú huých" bài bản từ tư duy quản trị: Chuyển mình từ sản xuất thô sang chế biến tinh và xây dựng thương hiệu văn hóa.

Các chuyên gia, nhà khoa học đến thăm, nghiên cứu vùng chè Shan.

Rũ bỏ tư duy "trời sinh voi, trời sinh cỏ", Tuyên Quang đang dùng khoa học để đánh thức giá trị báu vật đại ngàn. Một dự án quy mô lớn được Liên hiệp các Hội khoa học và Kỹ thuật tỉnh với sự tài trợ của Quỹ môi trường toàn cầu với hàng chục nghìn USD đã được triển khai để bảo tồn, phát huy giá trị quần thể chè shan tuyết cổ thụ gắn với cải thiện sinh kế cho cộng đồng đã được triển khai.

Các nhà khoa học, doanh nghiệp tham gia vào dự án phát triển chè shan tuyết Khau Mút xã Bình An.

Tại vùng chè shan Khau Mút (xã Bình An), mỗi gốc trà nay có một "phác đồ dinh dưỡng" riêng dựa trên phân tích mẫu đất, nước và mã gen tại phòng Lab. Việc chăm sóc được kiểm soát bằng chỉ số sinh hóa, đảm bảo sự thuần khiết tuyệt đối.

Với vùng chè shan xã Hồng Thái, một quy trình sản xuất chuẩn hóa từ khâu hái khi sương chưa tan đến kỹ thuật diệt men bằng máy móc hiện đại, trà Shan tuyết nơi đây đã vươn tầm OCOP 5 sao quốc gia, tự tin chinh phục các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản.

Ở vùng chè shan xã Hồ Thầu, cây chè được hưởng chế độ "nghỉ ngơi" nghiêm ngặt: Chỉ thu hoạch 2 lần/năm. Dù sản lượng giảm, nhưng chất lượng lại đạt đến độ tinh túy nhất với hậu vị ngọt sâu, nâng giá trị kinh tế lên gấp nhiều lần.

Để chè Shan Tuyên Quang bước chân vào những thị trường khó tính nhất như Châu Âu, Mỹ hay Úc, tỉnh đã xác định mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc chính là những tấm hộ chiếu quyền lực nhất.

Ông Nguyễn Xuân Hùng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết, ngành nông nghiệp đang dồn lực cho các kỹ thuật chuyên sâu để phục hồi những gốc chè già cỗi, đồng thời quy hoạch vùng bảo tồn nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn Organic và VietGAP.

Sự chuyển dịch quyết liệt từ "lượng" sang "chất" đã mang về những quả ngọt đầu tiên trên đấu trường quốc tế.Năm 2024, cái tên Hồ Thầu khiến giới mộ điệu trà quốc tế bất ngờ khi xuất sắc đoạt 1 giải Vàng cho Hồng trà và 1 giải Bạc cho trà Phổ Nhĩ sống tại cuộc thi trà quốc tế Golden Leaf Awards ở Úc.

Ông Nguyễn Trung Dũng, Giám đốc HTX chè Hồ Thầu nhận chứng nhận giải Vàng cuộc thi trà châu Á - Thái Bình Dương năm 2025.

Tiếp đến năm 2025, tại cuộc thi trà Châu Á - Thái Bình Dương (Asia Pacific Tea Competition) tổ chức tại Trung Quốc- nơi được mệnh danh là "thánh địa" trà thế giới- Tuyên Quang tiếp tục khẳng định vị thế độc tôn với 2 giải Vàng cho Bạch trà và trà Phổ Nhĩ sống.

Những giải thưởng danh giá này không chỉ là niềm tự hào của người dân xứ Tuyên mà một lần nữa khẳng định Chè Việt mà chính xác hơn là chè Tuyên Quang hoàn toàn đủ nội lực để tỏa sáng cùng những dòng trà thượng hạng nhất toàn cầu.

Trong hội thảo khoa học về giải pháp thúc đẩy bảo tồn, phát huy giá trị quần thể cây di sản chè shan tuyết cổ thụ gắn với cải thiện sinh kế tỉnh Tuyên Quang, Phó Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu Phượng Chàn Nu khẳng định: Định hướng phát triển của xã với cây chè shan tuyết là tập trung chế biến sâu, đồng thời xây dựng thương hiệu chè shan tuyết Hồ Thầu với các sản phẩm như: Shan tiên, hồng tra, bạch trà, trà shan tuyết ướp hoa nhài, chè móng rồng…

Xã Bình An cũng đã có kế hoạch để khai thác, bảo tồn, phát huy hết giá trị của vùng chè shan Khau Mút.

Ông Đặng Văn Lâm, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thổ Bình

Nếu khoa học và những giải thưởng quốc tế là lời khẳng định cho thương hiệu chè Shan tuyết Tuyên Quang trên bản đồ thế giới, thì du lịch lưu trú chính là lời giải cho bài toán sinh kế bền vững của người dân bản địa.

Để hiện thực hóa triết lý "bán không gian, bán trải nghiệm", bước chân của những người làm du lịch nơi đây đã in dấu rõ nét qua các nếp nhà lưu trú – nơi du lịch sinh thái không tách rời mà nương tựa hoàn toàn vào linh hồn của đại ngàn chè cổ thụ.

Từ gợi ý của cựu Bộ trưởng Lê Minh Hoan, HTX chè Phìn Hồ đã quyết định đổi tên "trà Phổ Nhĩ" sang tên mới "Trà Cổ Việt".

Tiến sĩ Hà Phúc Mịch, Chủ tịch Hội hữu cơ Việt Nam kiểm tra vùng chè shan Khau Mút, xã Bình An.

Từ triết lý đó, một hệ sinh thái nghỉ dưỡng chuẩn chỉnh đã ra đời. Đến nay, Hồ Thầu Eco-village đang vận hành 4 cơ sở homestay, 10 căn bungalow độc lập ẩn hiện giữa sương mây và 6 phòng nội bộ ấm cúng. Mô hình này là câu trả lời hoàn hảo cho cái bắt tay nhịp nhàng giữa tính bản địa và sự tiện nghi, mở rộng cửa đón những đoàn khách tìm về vùng di sản xanh để nghỉ dưỡng và tái tạo năng lượng sau những ngày dài mỏi mệt.

Không gian bungalow ẩn hiện trong sương mây tại khu du lịch sinh thái vùng cao.

Khách du lịch đến với Hồng Thái, Hồ Thầu không chỉ để mua trà mà để được hòa mình vào sương sớm, tự tay hái những búp trà non, học cách sao trà thủ công và lắng nghe những câu chuyện huyền thoại bên bếp lửa của người Dao, người Tày, người Mông… Mô hình này tạo ra nguồn thu đa giá trị, biến mỗi người nông dân trở thành một "đại sứ văn hóa".

Khách du lịch trải nghiệm không gian chè Shan tại xã Thông Nguyên.

Sự kiện lễ phát động trồng dặm cây chè Shan tuyết cổ thụ ngày 16-4 và các biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) giữa chính quyền địa phương, các cơ quan thông tấn và doanh nghiệp vừa qua tại xã Hồ Thầu đã đánh dấu một bước chuyển mình từ lý thuyết sang hành động thực chất vừa qua. Đây là sự kết hợp của "kiềng ba chân": Sản xuất (Người nông dân) – Thị trường (Doanh nghiệp) – Truyền thông (Quảng bá giá trị).

Lễ ký biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) giữa chính quyền địa phương, các cơ quan thông tấn và doanh nghiệp phát triển sản phẩm chè shan tuyết.

Chè Shan tuyết Tuyên Quang đang trên lộ trình chuyển mình mạnh mẽ, rũ bỏ chiếc áo nông sản thô để khoác lên mình diện mạo của một sản phẩm văn hóa cao cấp. Chiến lược "Cây kinh tế - Cây văn hóa - Cây du lịch" chính là bệ phóng để vùng cao Tuyên Quang cất cánh.

Lễ phát động trồng dặm cây chè Shan tuyết cổ thụ tại xã Hồ Thầu.

Khi mỗi hộp trà trao tay khách hàng quốc tế, mang theo hơi thở của ngàn năm lịch sử, mang theo sự tận tâm của những nhà khoa học, quyết tâm của chính quyền và đôi bàn tay sần sùi nhưng đầy khéo léo của người bản địa. Đó không chỉ là vị trà, đó là vị của niềm tự hào dân tộc.

Hương chè Shan Tuyên Quang giờ đây không chỉ bay xa trên những nương đại ngàn, mà đang ngấm sâu vào tâm thức của những người yêu trà trên khắp thế giới, khẳng định một sức sống trường tồn của "di sản xanh" nơi đầu nguồn cực Bắc.