Bài cuối: Hiệu trưởng phải chịu trách nhiệm về bữa ăn học đường

Bữa ăn học đường: Bao giờ phụ huynh yên tâm? Bài 2: Bữa ăn bị cắt xén và nguy cơ xâm phạm an ninh dinh dưỡng học đường Bữa ăn học đường: Bao giờ phụ huynh yên tâm? Bài 1: Lỗ hổng “chết người” và sự sụp đổ của thành trì kiểm dịch

Không để pháp luật chỉ ở trên giấy

Sau khi vụ gần 300 tấn thịt lợn bệnh bị phát hiện tuồn ra thị trường, trong đó có đường đi vào bếp ăn trường học, khu giết mổ gia súc tập trung tại thôn 3 Vạn Phúc, xã Nam Phù, Hà Nội đã tạm dừng hoạt động. Khu lò mổ im ắng, cổng đóng kín, trái ngược với cảnh nhộn nhịp trước đó.

Lò mổ Vạn Phúc đóng cửa sau khi vụ việc gần 300 tấn thịt lợn bẩn bị phanh phui

Lò mổ đóng cửa, nhưng sự việc này không chỉ là một vụ vi phạm về an toàn thực phẩm thông thường mà là minh chứng đau xót về việc pháp luật bị vô hiệu hóa trước sự tha hóa của một nhóm người có chức trách câu kết với gian thương.

Theo quy định của Luật An toàn thực phẩm, bếp ăn tập thể phải đáp ứng các điều kiện chặt chẽ về cơ sở vật chất, trang thiết bị, nguồn nguyên liệu, quy trình chế biến, bảo quản và lưu mẫu thực phẩm. Các quy định về kiểm thực ba bước, lưu mẫu thức ăn, kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện vệ sinh cơ sở… đều đã được hướng dẫn cụ thể trong các văn bản điều chỉnh hoạt động bếp ăn và an toàn thực phẩm trong trường học.

Đối với bữa ăn học đường, nhà trường có trách nhiệm tổ chức thực hiện đầy đủ các yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm soát chặt chẽ từ khâu giao nhận nguyên liệu, sơ chế, chế biến đến phân chia khẩu phần và lưu mẫu theo quy định. Đơn vị cung cấp thực phẩm phải bảo đảm nguồn gốc, chất lượng; nhà trường chịu trách nhiệm kiểm soát toàn bộ quá trình này.

Chúng ta không thiếu luật, từ Luật An toàn thực phẩm 2010 đến các Nghị định 115/2018 và 124/2021 với mức xử phạt lên tới hàng trăm triệu đồng, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự với mức án đến 20 năm tù. Thế nhưng, khi những con tem kiểm dịch bị cấp "khống", khi niêm phong không được thực thi và khi các "chốt chặn" bị xuyên thủng bởi lợi ích nhóm, thì những quy định ấy chỉ còn nằm trên giấy.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Lê Thu Hằng, Công ty Luật TNHH Trương Anh Tú (TAT Law Firm) cho rằng, nếu vi phạm các điều kiện an toàn thực phẩm, tổ chức, cá nhân liên quan có thể bị xử phạt hành chính, đình chỉ hoạt động, thậm chí bị xem xét trách nhiệm hình sự khi gây hậu quả nghiêm trọng.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, quy định chỉ dừng trên giấy nếu việc kiểm tra, giám sát không đi vào thực chất. Từ khâu kiểm soát giết mổ, vận chuyển, cung ứng thực phẩm đến kiểm tra bếp ăn, lưu mẫu, định lượng trong trường học, nếu các bước này chỉ được thực hiện qua hồ sơ, giấy tờ, thì những lỗ hổng vẫn có thể bị lợi dụng. Một lô thực phẩm có đầy đủ hóa đơn, tem nhãn vẫn có thể bị thay đổi chất lượng; một bếp ăn đủ điều kiện trên giấy tờ vẫn có thể vi phạm nếu không được kiểm tra thực tế.

Đoàn kiểm tra liên ngành xã Nam Phù kiểm tra bếp ăn tại trường học trên địa bàn. Ảnh: Phương Xuyến/Hà Nội mới

Song song với đó, cần trao cho phụ huynh quyền giám sát thực chất đối với bữa ăn của con em mình. Phụ huynh phải được biết rõ đơn vị cung cấp thực phẩm, được tiếp cận thông tin về thực đơn, định lượng, nguồn gốc thực phẩm, kết quả kiểm thực và lưu mẫu; được tham gia giám sát ở những khâu quan trọng và được phản ánh, yêu cầu xử lý khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Tuy nhiên, việc trao quyền cho phụ huynh không đồng nghĩa với việc đẩy trách nhiệm sang phụ huynh. Bảo vệ bữa ăn học đường phải là cơ chế giám sát nhiều tầng, từ kiểm soát đầu nguồn của cơ quan chức năng, trách nhiệm quản lý trực tiếp của nhà trường đến sự tham gia giám sát của phụ huynh và xã hội, để quy định đi vào thực tế chứ không nằm trên giấy.

Trách nhiệm thuộc về hiệu trưởng

Ngay sau khi vụ việc thịt lợn nhiễm khuẩn E.coli và virus dịch tả lợn châu Phi tại Trường mầm non Hòa Bình (xã Văn Lăng, tỉnh Thái Nguyên) bị phát hiện, bà Nguyễn Thị Minh Khoái, hiệu trưởng nhà trường, đã bị tạm đình chỉ trong thời hạn 15 ngày.

Điều đó cho thấy, khi sai phạm đã đi tới bữa ăn của học sinh, trách nhiệm không thể chỉ dừng ở khâu giết mổ, vận chuyển hay cung ứng, mà phải được truy đến người đứng đầu nhà trường.

Luật sư Lê Thu Hằng cho rằng, với môi trường học đường, nguyên tắc phải là “phòng ngừa cao nhất, chịu trách nhiệm nghiêm nhất”. Khi đối tượng sử dụng bữa ăn là trẻ em, bất kỳ sự dễ dãi nào trong quản lý cũng có thể dẫn đến hậu quả lớn. Nếu vi phạm các điều kiện an toàn thực phẩm, các tổ chức, cá nhân liên quan có thể bị xử lý hành chính, đình chỉ hoạt động hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ.

Theo quy định của pháp luật, bếp ăn tập thể trong trường học phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện về an toàn thực phẩm. Nhà trường có trách nhiệm kiểm soát toàn bộ quá trình từ nhập nguyên liệu, kiểm thực, chế biến đến lưu mẫu. Đơn vị cung cấp thực phẩm chịu trách nhiệm về chất lượng đầu vào, nhưng nhà trường không thể đứng ngoài quá trình kiểm soát.

Ở góc độ quản lý ngành, ông Hoàng Đức Minh nhấn mạnh yêu cầu các cơ sở giáo dục phải rà soát toàn bộ hoạt động tổ chức bữa ăn, kiểm tra các hợp đồng cung cấp thực phẩm, thực hiện đúng các cam kết và chấm dứt ngay hợp đồng nếu phát hiện vi phạm.

Bữa ăn của học sinh phải được bảo đảm an toàn tuyệt đối

Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu cơ sở giáo dục phải được đặt đúng vị trí. Hiệu trưởng không chỉ là người ký hợp đồng với đơn vị cung cấp suất ăn, mà còn là người chịu trách nhiệm cao nhất trong phạm vi nhà trường khi để xảy ra vi phạm. Trách nhiệm đó bao gồm việc lựa chọn nhà cung cấp, tổ chức cơ chế kiểm soát nội bộ, công khai thông tin cần thiết để phụ huynh giám sát và xử lý kịp thời khi có dấu hiệu bất thường.

Thời gian qua các cơ quan chức năng đã phát hiện, xử lý một số vụ việc thu gom, vận chuyển, giết mổ và tiêu thụ sản phẩm lợn mắc bệnh với quy mô lớn để đưa ra thị trường tiêu thụ, trong đó có cung cấp thịt lợn mắc bệnh, chế biến trong suất ăn bán trú cho một số cơ sở giáo dục. Bên cạnh đó, tại một số địa phương, cơ sở giáo dục đã xảy ra một số vụ thực phẩm nhiễm khuẩn, suất ăn không bảo đảm, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe thể chất và tinh thần của người học.

Việc kiểm soát thực phẩm bẩn không nên chỉ dừng ở việc “kiểm điểm rút kinh nghiệm” và xử lý vi phạm, mà còn phải được coi là bài học cảnh tỉnh hệ thống về quản trị rủi ro trong an toàn thực phẩm trường học. Trường học là môi trường đặc thù, nơi đối tượng phục vụ là trẻ em – nhóm có sức đề kháng yếu, khả năng tự bảo vệ thấp. Vì vậy, nguyên tắc pháp lý phải là “phòng ngừa cao nhất, chịu trách nhiệm nghiêm nhất”, và khi thực phẩm bẩn vào bữa ăn học đường, thì người đứng đầu cơ sở giáo dục không thể không chịu trách nhiệm.