Bài cuối: Hướng tiếp cận mới 'xử phạt đồng thời can thiệp thay đổi hành vi'

“Chúng ta thường tập trung hỗ trợ người bị BLGĐ, nhưng muốn chấm dứt bạo lực lâu dài thì cần làm việc với người gây bạo lực”, bà nhận xét như thế nào về ý kiến này?

- Nhiều năm nay, chúng ta đang đầu tư vào việc tạo hành lang pháp lý và tổ chức các chương trình hành động như: Truyền thông phòng ngừa, tăng cường dịch vụ hỗ trợ nạn nhân hướng tới nạn nhân là nữ, nhiều hoạt động chỉ có nữ tham dự. Như vậy, chúng ta mới chỉ đang giải quyết phần ngọn là người gánh chịu hành vi bạo lực mà bỏ qua “trách nhiệm chấm dứt hành vi bạo lực” lại là ở người gây bạo lực gia đình. Đây là một xu hướng rất quan trọng của pháp luật và thực hành quốc tế hiện nay. Trong khoảng 20 năm trở lại đây, nhiều quốc gia đã chuyển từ cách tiếp cận “chỉ xử phạt người gây bạo lực” sang “xử phạt đồng thời can thiệp thay đổi hành vi” vì họ nhận thấy, phạt có thể làm hành vi dừng lại tạm thời, nhưng thay đổi nhận thức mới làm bạo lực chấm dứt lâu dài.

Việc bỏ qua hướng tiếp cận này dẫn tới hành vi BLGĐ vẫn tiếp tục ngang nhiên phổ biến, theo điều tra có 63% phụ nữ Việt Nam từng bị ít nhất một hành vi BLGĐ, thậm chí thủ phạm dám công nhiên bạo lực, thách thức, đe dọa cả người bị BLGĐ và gia đình nhiều lần. Điều đáng buồn là ngay chính cán bộ, công chức làm công tác phòng, chống BLGĐ cũng có hành vi bạo lực tàn bạo với vợ, thậm chí dẫn đến tử vong như vài vụ gần đây.

Pháp luật xử lý nghiêm người có hành vi BLGĐ, tuy nhiên, để phòng ngừa lâu dài, chúng ta không thể chỉ tập trung vào xử phạt mà cần thông qua các chương trình giáo dục bình đẳng giới, kỹ năng làm cha, quản lý cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn không bạo lực… để làm giảm tái diễn bạo lực, như thực tế hiệu quả đã chứng minh ở nhiều quốc gia.

Từ kinh nghiệm trong lĩnh vực công tác của mình, bà nhìn nhận nguyên nhân nào khiến một số nam giới có hành vi BLGĐ?

- Nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy BLGĐ thường là kết quả của sự kết hợp giữa định kiến giới và quan niệm gia trưởng như: Về đặc quyền của nam giới, người có quyền lực… nằm trong mỗi người gây bạo lực, tuy nhiên, cá nhân người gây bạo lực không “tự dưng” có định kiến về việc “mình có quyền đối xử tồi tệ, thậm chí bạo lực vợ, người yêu” mà định kiến đó được hình thành, phổ biến hoặc được đồng tình, dung túng trong môi trường gia đình, cộng đồng, làm cho người gây bạo lực không biết là mình đang có hành vi vi phạm pháp luật về phòng, chống BLGĐ.

Bà Lê Thị Phương Thúy.

Khi lý giải nguyên nhân của việc nam giới gây BLGĐ, một số người cho rằng, nguyên nhân là do việc lạm dụng rượu, bia, chất kích thích; hoặc áp lực kinh tế, thất nghiệp; hay cho rằng người gây bạo lực thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc và giải quyết xung đột hạn chế… Nhưng thực chất, đó chỉ là yếu tố làm gia tăng nguy cơ bạo lực nhiều hơn trên nền tảng, gốc rễ định kiến giới của cá nhân người gây bạo lực như đã đề cập ở trên.

Mất kiểm soát cảm xúc có thể là một yếu tố, nhưng không phải là lời giải thích đầy đủ. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng người gây bạo lực thường không mất kiểm soát trong mọi hoàn cảnh. Họ có thể rất kiềm chế ở nơi làm việc nhưng lại bạo lực với người thân trong gia đình. Vì vậy, cần nhìn nhận BLGĐ không chỉ là vấn đề cảm xúc mà còn là vấn đề quyền lực, kiểm soát và trách nhiệm cá nhân

Chúng ta cũng cần quan tâm đến vấn đề bạo lực và sang chấn tâm lý mang tính chất liên thế hệ dẫn tới việc sao chép hành vi bạo lực hay sự “mất kiểm soát” do tái sang chấn của nhiều người từng chứng kiến hoặc trải qua BLGĐ từ nhỏ.

Có rất nhiều mô hình để hỗ trợ người gây bạo lực nhằm làm giảm tái diễn bạo lực. Vậy theo, mô hình nào là phù hợp ở thực tiễn ở Việt Nam? Và điều gì cần thay đổi nhất để xã hội Việt Nam giảm vấn nạn BLGĐ?

- Từ kinh nghiệm thực tiễn thực hành của tôi trên cơ sở lý thuyết về ứng phó với BLGĐ và hầu hết các tài liệu hướng dẫn của các tổ chức như: Cơ quan Liên hợp quốc về Bình đẳng giới và Trao quyền cho Phụ nữ (UN Women), Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Văn phòng Liên hợp quốc về Chống Ma túy và Tội phạm (UNODC)… đều khuyến nghị các chương trình dành cho người gây bạo lực là cần giúp họ: Nhận diện hành vi bạo lực, kiểm soát; thừa nhận trách nhiệm; học kỹ năng quản lý cảm xúc; thay đổi các chuẩn mực nam tính độc hại; học cách giải quyết xung đột không bạo lực.

Theo tôi, điều cần thay đổi nhất để xã hội Việt Nam giảm vấn nạn BLGĐ là thay đổi nhận thức từ cá nhân cho đến xã hội. Chúng ta cần chuyển hướng từ suy nghĩ BLGĐ là chuyện riêng của gia đình sang nhận thức BLGĐ là vi phạm quyền con người, là tội ác và là trách nhiệm của cả cộng đồng; sức mạnh của người đàn ông không nằm ở khả năng kiểm soát người khác, mà nằm ở khả năng kiểm soát chính mình; một gia đình an toàn không được xây dựng bằng quyền lực hay sợ hãi, mà bằng sự tôn trọng, bình đẳng và trách nhiệm…

Khi tất cả đều có chung nhận thức này, cộng đồng, nhà trường, cơ quan và các tổ chức xã hội cùng lên tiếng, thì khả năng phòng ngừa BLGĐ sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.

Trân trọng cảm ơn bà!

Theo bà Lê Thị Phương Thúy, bạo lực không phải là “bản chất của nam giới”, mà là hành vi được hình thành từ yếu tố cá nhân khi nam giới lớn lên, chịu tác động và tập nhiễm trong một hệ sinh thái chung như gia đình, cộng đồng còn đề cao tư tưởng bất bình đẳng giới, gia trưởng và thái độ “bình thường hóa” hành vi bạo lực đối với phụ nữ, trẻ em. Vì vậy, để người gây bạo lực có thể thay đổi được quan điểm sai lầm, định kiến thì bước thay đổi đầu tiên phải là giúp người gây bạo lực nhận diện hành vi của mình là bạo lực theo quy định của Luật Phòng, chống BLGĐ 2022.

Từ chỗ người gây bạo lực nhận diện hành vi của mình là BLGĐ, chúng ta sẽ tiếp tục giúp họ chuyển từ tư duy đổ lỗi cho người bị bạo lực sang thừa nhận trách nhiệm đã gây ra BLGĐ.

Sau khi có được sự nhận diện và nhận thức đúng đắn, người gây BLGĐ sẽ cần được hỗ trợ về kỹ năng quản lý cảm xúc, trị liệu về nhận thức và hành vi. Các hướng dẫn bắt đầu bằng việc giúp người gây bạo lực nhận diện các dấu hiệu tức giận; kỹ thuật tạm dừng xung đột như uống nước lạnh, thực hiện các biện pháp dừng lại và học cách giao tiếp không bạo lực.

Vấn đề cuối là cần các can thiệp hiệu quả giúp người gây BLGĐ nhận thức về “nam tính tích cực” thay cho “nam tính độc hại”, nhận thức đúng về quyền bình đẳng giữa các cá nhân, bình đẳng và tôn trọng trong mối quan hệ vợ chồng, học cách để xây dựng quan hệ bình đẳng trong gia đình.

Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện