Bài toán cân bằng nguồn nhân lực tương lai nhìn từ mùa thi

Học sinh Trường THPT Chuyên Sơn La lập trình và lắp ráp robot tại phòng thực hành STEM.

Những số liệu mất cân bằng

Theo số liệu thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo, tại Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, ngoài 2 môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn, toàn tỉnh Sơn La có trên 28.500 lượt thí sinh đăng ký dự thi các môn tự chọn. Trong đó, các môn thuộc nhóm khoa học xã hội có hơn 21.800 lượt đăng ký dự thi, chiếm hơn 76%. Cụ thể, môn Lịch sử có số lượng thí sinh đăng ký nhiều nhất với 8.469 em dự thi; tiếp đó là môn Địa lý với 7.224 em; Giáo dục kinh tế và pháp luật có trên 6.100 thí sinh đăng ký dự thi.

Ngược lại, các môn thuộc nhóm khoa học tự nhiên chỉ có trên 5.400 lượt thí sinh đăng ký dự thi, thấp nhất là môn Tin học với 296 thí sinh dự thi; kế tiếp là môn Công nghệ với 847 thí sinh; các môn Vật lý, Hóa học và Sinh học có từ 1.200 - 1.700 thí sinh dự thi, thấp hơn nhiều so với nhóm môn khoa học xã hội; còn lại có trên 1.100 thí sinh dự thi môn Ngoại ngữ.

Ông Mai Anh Đức, Trưởng phòng Quản lý Chất lượng giáo dục, Sở Giáo dục và Đào tạo, cho biết: Từ năm 2025, Kỳ thi tốt nghiệp THPT áp dụng theo mô hình “2+2”, học sinh chỉ thi hai môn bắt buộc là Toán, Ngữ văn và hai môn tự chọn. Khi không còn bị ràng buộc bởi các tổ hợp cố định, nhiều em ưu tiên chọn những môn cần sự ghi nhớ và hiểu biết như Lịch sử, Địa lý thay vì Vật lý, Hóa học hay Sinh học, đòi hỏi tư duy tính toán và quá trình tích lũy kiến thức lâu dài. Bên cạnh đó, các môn khoa học xã hội thường có phổ điểm ổn định và có lợi cho việc xét tốt nghiệp cũng như xét tuyển đại học nên thu hút nhiều thí sinh đăng ký dự thi.

Thi đấu Robot tại Cuộc thi nghiên cứu KHKT dành cho học sinh trung học tỉnh Sơn La năm 2026.

Tại Trường THPT Chiềng Sinh, phường Chiềng Sinh, nhiều năm qua, tỷ lệ học sinh lựa chọn dự thi tốt nghiệp các nhóm môn khoa học tự nhiên luôn chiếm tỷ lệ khá thấp. Tại Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm nay, toàn trường chỉ có 76/399 học sinh dự thi các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, chiếm gần 20%.

Em Lò Thị Hồng Điệp, tổ 2, phường Chiềng Sinh, chia sẻ: Trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua, em dự thi hai môn tự chọn là Lịch sử và Địa lý. Em thấy các môn như Vật lý hay Hóa học khá khó, đòi hỏi tư duy cao và mất nhiều thời gian học. Hơn nữa, mục tiêu của em là đỗ vào ngành Truyền thông, không yêu cầu cao về các môn tự nhiên. Vì vậy, em tập trung vào những môn phù hợp với định hướng của mình để tăng cơ hội xét tuyển.

Cần những giải pháp chiến lược

Trong năm qua, cùng với cả nước, ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh Sơn La đang triển khai mạnh mẽ Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, gắn với đẩy mạnh chương trình giáo dục STEM, coi đây là hướng đi quan trọng trong chiến lược đổi mới giáo dục, tạo nền tảng hình thành nguồn nhân lực chất lượng cho các ngành kinh tế trụ cột trong tương lai, như: Kỹ thuật, cơ khí, khoa học, công nghệ, trí tuệ nhân tạo, Robotics, chip bán dẫn... Tuy nhiên, nếu số lượng học sinh lựa chọn các môn khoa học tự nhiên tiếp tục giảm, nguồn tuyển sinh cho các ngành này sẽ bị thu hẹp, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo ở bậc đại học cũng như chiến lược phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, chuyển đổi số và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh trong giai đoạn mới.

Học sinh Trường THPT Chuyên Sơn La thực hành môn Sinh học bằng kính hiển vi điện tử.

Ông Nguyễn Ngọc Quang, Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, cho biết: Đến nay, toàn tỉnh có 3 phòng thực hành STEM đạt chuẩn quốc tế, tổng trị giá trên 10 tỷ đồng; hơn 70% trường học có không gian STEM hoặc tổ chức các hoạt động giáo dục STEM phù hợp cho học sinh. Để khơi dậy niềm yêu thích các môn khoa học tự nhiên cho học sinh ngay từ bậc tiểu học, Sở tập trung chỉ đạo các nhà trường đổi mới phương pháp dạy học STEM theo hướng thực chất, tăng cường các hoạt động trải nghiệm, nghiên cứu khoa học, sáng tạo kỹ thuật để học sinh được học thông qua thực hành, khám phá và sáng tạo; thực hiện hiệu quả hướng nghiệp từ bậc THCS, giúp các em hiểu rõ hơn về giá trị của các ngành khoa học tự nhiên cũng như cơ hội nghề nghiệp trong tương lai.

Nhìn rộng ra có thể thấy, việc học sinh ưu tiên lựa chọn các môn khoa học xã hội không phải là hiện tượng riêng của Sơn La mà là xu hướng diễn ra ở nhiều địa phương trong cả nước sau khi Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và phương thức thi tốt nghiệp THPT mới được triển khai. Vì vậy, bài toán đặt ra không phải là "ép" học sinh lựa chọn các môn khoa học tự nhiên bằng mọi giá, mà cần tạo được sự cân bằng giữa sở thích, năng lực cá nhân với nhu cầu phát triển của xã hội thông qua công tác hướng nghiệp, đổi mới phương pháp dạy học và những chính sách giáo dục phù hợp.

Học sinh Trường Tiểu học Ngọc Linh trải nghiệm điều khiển robot tại Ngày hội Sách và đổi mới sáng tạo tỉnh Sơn La năm 2026.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Việt Hùng, Trưởng phòng Đào tạo, Trường Đại học Tây Bắc, cho rằng: Để tạo sự cân bằng giữa các nhóm môn học, cần có những giải pháp đồng bộ từ chính sách giáo dục, như tăng cường hướng nghiệp từ sớm; đổi mới cơ chế thi cử và tuyển sinh, các trường cần có thêm những chính sách thu hút người học, tăng học bổng, hỗ trợ học phí và cơ hội việc làm đối với các lĩnh vực đang được Nhà nước ưu tiên. Bên cạnh đó, các nhà trường phải giúp học sinh nhận thức cao hơn về vai trò của khoa học tự nhiên đối với sự phát triển của đất nước, cũng như cơ hội nghề nghiệp trong tương lai.

Giáo dục STEM cần được triển khai theo hướng thực hành, trải nghiệm, nghiên cứu thay vì chỉ dừng ở các hoạt động mang tính phong trào. Khi học sinh được tiếp cận khoa học bằng cảm hứng yêu thích và nhìn thấy cơ hội phát triển bản thân, nghề nghiệp, các môn khoa học tự nhiên sẽ trở thành lựa chọn và động lực phấn đấu của những người trẻ đam mê khám phá và sáng tạo.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đang trở thành động lực phát triển của đất nước, việc nâng tỷ lệ học sinh lựa chọn các môn khoa học tự nhiên đang là yêu cầu cấp thiết. Ngành Giáo dục và Đào tạo tỉnh cần tiếp tục hoàn thiện phương pháp giảng dạy, đổi mới công tác thi cử và tuyển sinh, nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa các môn học và phát triển bền vững nguồn nhân lực trong tương lai.