Bài toán khó về tiềm năng tự chủ

Trụ sở Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) châu Phi tại Addis Ababa, Ethiopia. (Ảnh: Tân Hoa xã)

Trong bối cảnh các dịch bệnh tiếp tục lan rộng, nâng cao năng lực tự chủ trong lĩnh vực y tế vừa là yêu cầu cấp thiết vừa là bài toán khó đối với châu Phi.

DỰ án xây dựng cơ sở sản xuất vaccine tại Nam Phi cho thấy sự chuyển hướng đáng chú ý trong ngành y tế châu Phi, từ chú trọng nhập khẩu sang tập trung xây dựng cơ sở hạ tầng, chuyển giao công nghệ để nâng cao năng lực sản xuất vaccine của khu vực. Theo kế hoạch, khi được đưa vào vận hành, dự án sẽ trở thành cơ sở đầu tiên sản xuất vaccine phòng bệnh tả dạng uống tại châu Phi, sau đó mở rộng sản xuất các loại vaccine phòng bại liệt, viêm phổi và viêm màng não. Thông qua dự án, công suất của Viện sinh học và vaccine Nam Phi (Biovac) dự kiến được nâng lên tới 500 triệu liều/năm vào năm 2028.

Dự án nêu trên tiếp nối hàng loạt nỗ lực được triển khai tại nhiều nước châu Phi thời gian qua như Rwanda, Senegal, Ai Cập. Phó Chủ tịch AfDB Solomon Quaynor khẳng định, mục tiêu hướng đến không chỉ là mở rộng năng lực sản xuất vaccine, mà còn đáp ứng nhiệm vụ phát triển trong dài hạn. Đó là bảo đảm “chủ quyền y tế”, nâng cao năng lực ứng phó trước những trường hợp khẩn cấp về sức khỏe trong tương lai.

Giới phân tích cho rằng, đây là bước đi cần thiết nhằm lấp những “lỗ hổng” còn tồn tại trong hệ thống y tế khu vực. Châu Phi chiếm tới hơn 18% dân số toàn cầu và thường xuyên là “điểm nóng” bùng phát dịch bệnh. Tuy nhiên, chỉ khoảng 1% số vaccine sử dụng trên toàn châu lục được sản xuất nội địa. Các cơ sở sản xuất cũng không phân bố đồng đều trên toàn khu vực mà chủ yếu tập trung ở một số nước. Vì vậy, tự chủ nguồn cung vaccine luôn là vấn đề nan giải tại Lục địa Đen.

Điểm yếu này bộc lộ rõ nét trong giai đoạn “cơn bão” Covid-19 đổ bộ, khi thế giới chứng kiến “cuộc đua không cân sức” giữa các nước phát triển và kém phát triển, nhất là tại châu Phi, trong tiếp cận vaccine. Ở giai đoạn bùng phát dịch bệnh, trong khi các quốc gia giàu có - vốn là nơi đặt trụ sở của hầu hết các công ty dược phẩm lớn - đã nhanh chóng bảo đảm nguồn cung vaccine cần thiết, thậm chí ghi nhận tình trạng dư thừa, thì châu Phi chỉ có thể tiếp cận nhỏ giọt. Tỷ lệ tiêm chủng chênh lệch lớn đến mức Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng cảm thán rằng, sự chậm trễ và thiếu hụt nguồn cung vaccine khiến châu Phi “bị bỏ lại phía sau”. Thực tế đó không chỉ phản ánh tình trạng bất bình đẳng trong phân phối vaccine toàn cầu, mà còn phơi bày những “lỗ hổng” nghiêm trọng trong hệ thống y tế châu Phi.

Không thể loại trừ khả năng thế giới sẽ phải đương đầu với những đại dịch khác, nhất là khi những yếu tố làm gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh như thiên tai, xung đột, khủng hoảng nhân đạo, đang diễn ra cùng lúc với tần suất và cường độ ngày càng cao. “Lời cảnh tỉnh” từ đại dịch Covid-19 cho thấy sự thiếu chủ động về nguồn cung y tế đã khiến châu Phi gặp nhiều khó khăn trong ứng phó khủng hoảng và có thể tiếp tục rơi vào thế bị động mỗi khi dịch bệnh xuất hiện. Để kịch bản cũ không lặp lại, những năm qua, việc nâng cao năng lực sản xuất vaccine được đặt ở vị trí ưu tiên trong chương trình nghị sự của khu vực. Liên minh châu Phi (AU) đề ra mục tiêu tự cung ứng 60% nhu cầu vaccine của toàn châu lục vào năm 2040, nhằm chấm dứt tình trạng phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung bên ngoài.

Thời gian qua, châu Phi đã đạt được những bước tiến nhất định trên hành trình hướng tới tự chủ trong sản xuất, bảo đảm khả năng tiếp cận vaccine thiết yếu cho người dân. Tuy nhiên, con đường phía trước còn rất nhiều chông gai. Giới phân tích cho rằng, câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là liệu Lục địa Đen có thể xây dựng được các nhà máy sản xuất vaccine hay không, mà là làm thế nào để duy trì hoạt động và nâng cao hiệu quả của những nhà máy này. Đội ngũ nhân lực chất lượng cao, thị trường tiêu thụ ổn định, nguồn vốn đầu tư dài hạn và công nghệ sản xuất sẽ là những bài toán khó mà các nhà lãnh đạo khu vực cần sớm tìm được lời giải để mở khóa tiềm năng tự chủ vaccine của châu Phi.