Bài toán nội địa hóa thiết bị điện và gợi mở cho doanh nghiệp Việt

TS. Phạm Văn Quân: Việc làm chủ công nghệ qua mô hình trạm biến áp 500kV tại Đông Anh, sản phẩm do doanh nghiệp trong nước phát triển là một ví dụ điển hình.

Tại Diễn đàn “Chuyển dịch chuỗi cung ứng toàn cầu và cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam” diễn ra ngày 18/9, TS. Phạm Văn Quân cho rằng cơ hội đang mở ra rất lớn khi Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào các chuỗi sản xuất toàn cầu. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong nước, chính sách công nghiệp cần giải quyết những điểm nghẽn mang tính nền tảng, từ thị trường, vốn, công nghệ đến khả năng kết nối giữa doanh nghiệp nội địa và khu vực FDI.

Những con số kinh tế 8 tháng đầu năm 2026 cho thấy một nền kinh tế đang duy trì đà tăng trưởng mạnh. GDP tăng 8,18%, trong khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vượt 710 tỷ USD. Việt Nam cũng tiếp tục nâng vị thế trong nền kinh tế thế giới, đứng thứ 23 về GDP tính theo sức mua tương đương (PPP), theo số liệu được dẫn tại diễn đàn.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực là một nghịch lý đáng chú ý: khu vực FDI vẫn đóng vai trò rất lớn trong hoạt động xuất nhập khẩu, trong khi năng lực cung ứng của doanh nghiệp nội địa chưa theo kịp nhu cầu của các tập đoàn đa quốc gia.

Nhập siêu gần 20 tỷ USD, trong đó khoảng 94% liên quan đến trang thiết bị, máy móc, cho thấy nền sản xuất trong nước vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung bên ngoài đối với nhiều đầu vào quan trọng.

Theo TS. Phạm Văn Quân, vấn đề không chỉ nằm ở quy mô doanh nghiệp mà còn ở khả năng tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn. Doanh nghiệp Việt vẫn phải đối mặt với ba điểm nghẽn lớn: kết nối thị trường chưa hiệu quả, khả năng tiếp cận nguồn vốn ưu đãi còn hạn chế và lựa chọn công nghệ chưa thực sự phù hợp với năng lực cũng như nhu cầu của thị trường. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp nội địa chưa tạo được hiệu ứng lan tỏa tương xứng.

Một thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách công nghiệp được TS. Phạm Văn Quân đề cập là cần tạo ra thị trường đầu tiên cho những sản phẩm công nghiệp có tiềm năng.

Thay vì chỉ đặt yêu cầu doanh nghiệp phải đủ năng lực rồi mới tham gia thị trường, chính sách có thể tạo điều kiện để doanh nghiệp có đơn hàng, có quy mô thị trường ban đầu, từ đó đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất.

Cách tiếp cận này được đặt trong định hướng xây dựng Luật Công nghiệp trọng điểm. Chẳng hạn, câu chuyện nội địa hóa thiết bị điện cao thế là một ví dụ. Từ việc học hỏi, làm chủ công nghệ qua mô hình trạm biến áp 500kV tại Đông Anh, sản phẩm do doanh nghiệp trong nước phát triển có thể được tiếp tục thử nghiệm và từng bước đưa vào hệ thống truyền tải điện.

Điểm đáng chú ý ở đây không chỉ là một sản phẩm cụ thể được nội địa hóa, mà là cách thức tạo ra vòng lặp chính sách - công nghệ - thị trường: doanh nghiệp có cơ hội thử nghiệm, cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá thực tế, còn thị trường trở thành nơi kiểm chứng chất lượng sản phẩm.

Nếu được thiết kế phù hợp, sandbox có thể giúp giảm đáng kể độ trễ từ nghiên cứu đến ứng dụng, đồng thời hạn chế tình trạng công nghệ được lựa chọn theo xu hướng nhưng không phù hợp với điều kiện thực tế.

Theo hướng này, chính sách hỗ trợ công nghiệp cần tập trung vào bốn nhóm vấn đề: thể chế, đào tạo công nghệ, nhân lực và vận hành chuỗi cung ứng. Trong đó, trọng tâm phải đi sâu vào các nhóm linh kiện, phụ tùng và vật liệu nền tảng - những mắt xích quyết định khả năng làm chủ sản xuất.

Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp Việt không chỉ tham gia chuỗi cung ứng ở những khâu có giá trị gia tăng thấp, mà từng bước tiến lên những công đoạn đòi hỏi tiêu chuẩn kỹ thuật, quản trị chất lượng và năng lực đổi mới cao hơn.

Nhìn từ câu chuyện thiết bị điện cao thế ở Đông Anh, bài toán phát triển công nghiệp hiện nay không chỉ là doanh nghiệp có muốn làm hay không, mà còn là cơ chế có tạo đủ không gian để doanh nghiệp thử nghiệm, chứng minh và thương mại hóa hay không. Một sản phẩm có thể được nghiên cứu thành công nhưng nếu không có thị trường đầu tiên để kiểm chứng, không có cơ chế thử nghiệm và không được kết nối với hệ thống doanh nghiệp lớn, khả năng thương mại hóa vẫn hạn chế.